lii 


^:    » 


I 


m 


GIFT  OF 
iVilliam  M.   Green 


UNIVERSITY    OF    CALIFORNIA 

SYLLABUS     SERIES 

NO.    88 


ELEMENTS  OF  LAW  LATIN 


LATIN  L 


BY 

W:  A.IMERRILL 


.JMERRI 


UNIVERSITY   OF   CALIFORNIA 
SYLLABUS    SERIES 


1.  Economics  1.     Introduction  to  Economics.     Topical  Outline  i  ui 
References.     1905.    [Revised,  1910.]     Price,  50  cents. 

3.  Economics  8b.     Money.     Topics  and  References.     1906.     Pr:  ice 
50  cents. 

6.  Economics  43.     History  of  Social  Reform  Movements.     Toi'  )ic! 

and   References.     1907.     Price,   50  cents.  ! 

7.  English  lA.  Sections  I-II.     Narration  and  Description.     Out)  iu( 

of  the  Course.     1908.     Price,  10  cents. 

11.  Mathematics.       Syllabus     of     Mathematics     for     Engineer  in^ 

Students.     1909.     Price,  5  cents.    [Revised,  1910.]  ^ 

12.  Anthropology    20.      Outlines    of    Ethnology.      1909.      Price,     IC 

cents. 

13.  Synopsis  of  the  Families  of  Insects  Inhabiting  California,    if  i)OD, 

Price,"  5  cents.  I 

14.  English  13a.     Analysis  of  the  Sources  of  Accented  Yowel::;  ii! 

Chaucer's  Canterbury  Tales,  B  4011-4060.     1909.     Price)    2| 
cents.  I       ' 

15.  Syllabus   of  Historical  Geography.     1908.     Price,   25   centsJ 

16.  Exercises  for  Economics  8.     Theory   and   History  of  Bank  in 

1910.     Price,  15  cents.  I 

17.  Economics  151m.     Crime  as  a  Social  Problem.     1910.     Revi|'  se 

1912.    Pri^,  35  cents.  i'       i 

19.  Laboratory    Instructions    in    Physiological     Chemistry.       1|  910. 

Price,  20  cents. 

20.  Synopsis  of  Lectures  in  Palaeontology  1.    1913.    Revised  Au£','ust, 

1916.    Price,  50  cents.  ! 

21.  Specimen  Themes.     English  1.     1911.     Price,  $1. 

22.  Laboratory  Instructions  in  Experimental  Biology.     1911.    Price, 

25  cents. 

24.  Hygiene.    The  Biological  Interpretation  of  Public  Health.   !  i911. 

Price,  25  cents. 

25.  Laboratory  Instructions  in  Introductory  Physiology.     Re^'ised 

1916.     Price,  25  cents.  : 

27.  Outline   of   Lectures   in    General   Science    1.      1911.      Pric  i^,    50 
cents.  I 

(Continued  on  third  page  of  cover)  I 


UNIVERSITY    OF    CALIFORNIA 

SYLLABUS     SERIES 

NO.    88 


ELEMENTS  OF  LAW  LATIN 


LATIN  L 


BY 

W.  A.  MERRILL 


UNIVERSITY  OF   CALIFORNIA   PRESS 

BERKELEY 

1917 

Price  $l  .00 


H\    '\ 


w 


yv\   - 


H.  e 


i^  n 
mx^J 


PART  I.     INSTITUTES 


A.  LAW 

I  (ius  iniblicum,  privatum,  naturalc,  gentium) 

iustitia  est  constans  et  perpetua  voluntas  ius  suum  cuique  tribuens, 
iuris  prudentia  est  divinarum  atqiie  hiimanarum  rerum  notitia,  iusti 
atque  iniusti  scientia. — iuris  praecepta  sunt  haec:  honeste  vivere,  alterum 
non  laedere,  suum  cuique  tribuere.  huius  studii  duae  sunt  positiones, 
publicum  et  privatum, — publicum  ius  est,  quod  ad  statum  rei  Eomanae 
spectat,  privatum,  quod  ad  singulorum  utilitatem,  sunt  enim  quaedam 
publice  utilia,  quaedam  privatim.  publicum  ius  in  sarris,  in  sacerdotibus, 
in  magistratibus  consistit. — privatum  ius  tripertitum  est.  collectum 
enim  est  ex  naturalibus  praeceptis,  aut.  gentium,  aut  civilibus. — ius 
naturale  est,  quod  natura  omnia  animalia  docuit,  quae  in  caelo,  quae  in 
terra,  quae  in  mari  nascuntur. — ius  gentium  est,  quo  gentes  humanae 
utuntur  et  quod  solis  hominibus  inter  se  commune  est.  nam  usu  exigente 
et  humanis  necessitatibus  gentes  humanae  quaedam  sibi  constituerunt; 
bella  enim  orta  sunt  et  captivitates  secutae  et  servitutes,  quae  sunt  iuri 
naturali  contrariae.  iure  enim  naturali  ab  initio  omnes  homines  liberi 
nascebantur. 

II    (ills  civile) 

omnes  autem  populi,  qui  legibus  et  moribus  reguntur,  partim  communi 
omnium  hominum  iure,  quod  vocatur  ius  gentium,  utuntur,  partim  suo 
proprio,  quod  vocatur  ius  civile,  ius  civile  populi  Eomani  aut  est  in 
scripto  aut  in  non  scripto.  scriptum  ius  est  lex,  plebisscita,  senatus 
consulta,  principum  constitutiones,  magistratuum  edicta,  responsa  pru- 
dentium.     ex  non  scripto  ius  venit,  quod  usus  comprobavit. 

omne  autem  ius,  quo  utimur,  vel  ad  personas  pertinet  vel  ad  res  vel 
ad  actiones.     ac  prius  cle  rebus  videamus. 

B.  DIVISION  OF  THINGS 

III 

summa  rerum  divisio  in  duos  articulos  diducitur.  nam  aliae  res  sunt 
divini  iuris,  aliae  humani,  divini  iuris  sunt  res  sacrae  et  religiosae. 
sacrae  sunt,  quae  diis  superis  consecratae  sunt,  religiosae,  quae  diis 
Manibus    relictae   sunt. — rei   appcllatione   et   causae   et    iura    contin'ontur. 


7622r59 


4  Law  Latin 

eorporales  res  sunt,  quae  tangi  possunt,  veluti  fundus,  homo,  vestis, 
aunimj^^rgeHtum  et  denique  aliae  res  innumerabiles.  incorporales  sunt, 
qua'e/tangil  bon  possunt,  qualia  sunt  ea,  quae  in  iure  consistunt,  sicut 
hereditas,  usus  fructus,  obligationes. — item  res  mobiles  sunt  aut  immo- 
Ibiles^ ;  imu'iabiles  sunt  solum  et  res  soli,  id  est  solo  cohaerentes.  fundus 
'est  omne,  quidquid  solo  tenetur.  ager  est,  si  species  fundi  ad  usum 
hominis  comparatur.  fundi  appellatione  omne  aedificium  et  omnis  ager 
continetur,  sed  in  usu  urbana  aedificia  aedes,  rustica  villae  dicuntur. 
locus  sine  aedificio  in  urbe  area,  rure  autem  ager  appellatur,  idemque 
ager  cum  aedificio  fundus  appellatur.  urbana  praedia  omnia  aedificia 
accipimus,  non  solum  ea,  quae  sunt  in  oppidis,  sed  et  si  forte  stabula 
sunt  vel  alia  meritoria  in  villis  et  in  vicis. 


IV 

res  principalis  difert  ab  accessione. — fundi  nihil  est,  nisi  quod  terra 
se  tenet,  aedium  autem  multa  sunt,  quae  aedibus  affixa  non  sunt,  ut  serae, 
claves,  claustra. — fructus  pro*  reditu  appellatur,  non  solum  frumentis 
aut  leguminibus,  verum  et  qtiocl  ex  vino,  silvis  caeduis,  cretifodinis, 
lapidicinis  capitur. — fructus  etiam  vocantur  sensu  latiore  (fructus  civiles) 
operae  servorum,  pensiones  praediorum  urhanorum,  mercedes,  usurae. — 
mancipi  res  sunt  praedia  in  Italico  solo  tarn  rustica  quam  urbana,  item 
iura  praediorum  rusticorum,  item  servi  et  quadrupedes,  quae  collo  dorsove 
domantur.  ceterae  res  nee  mancipi  sunt,  magna  autem  differentia  est 
inter  res  mancipi  et  nee  mancipi.  nam  res  nee  mancipi  ipsa  traditione 
pleno  iure  alterius  fiunt.  mancipi  vero  res  sunt,  quae  per  mancipationem 
ad  alium  transferuntur. 


C.     PEOPERTY  AND  ACQUISITION 

(dominium   et   adquisitio) 

Property  and  Possession 
V  (proprietas  et  possessio) 

nihil  commune  habet  proprietas  cum  possessione,  sed  separata  esse 
debet  possessio  a  proprietate.  fieri  enim  potest,  ut  alter  possessor  sit, 
dominus  non  sit,  alter  dominus  quidem  sit,  possessor  vero  non  sit.  fieri 
potest,  ut  et  possessor  idem  et  dominus  sit. 

res  autem  his  modis  hahentur. — quaedam  naturali  iure  communia  sunt 
omnium,  quaedam  publica,  quaedam  universitatis,  quaedam  nullius, 
pleraque  singulorum,  quae  variis  ex  causis  cuique  adquiruntur,  sicut  ex 
subiectis  apparebit. 


Law  Latin  5 

Original  Acquisition 

VI   (communia  omnium) 

et  quidem  naturali  iure  communia  sunt  omnium  haec:  aer  et  aqua 
profluens  et  mare  et  per  hoc  litora  maris,  nemo  igitur  ad  litus  maris 
accedere  prohibetur,  dum  tamen  villis  et  monumentis  et  aedificiis 
abstineat,  quia  non  sunt  iuris  gentium,  sicut  et  mare,  flumina  autem 
omnia,  et  portus,  publica  sunt,  ideoque  ius  piscandi  omnibus  commune 
est  in  portubus  fluminibusque.  est  autem  litus  maris,  quatenus  hibernus 
fluctus  maximus  excurrit.  riparum  quoque  usus  publicus  est  iuris  gentium, 
sicut  ipsius  fluminis.  itaque  navem  ad  eas  appellere,  funes  ex  arboribus 
ibi  natis  religare,  onus  aliquid  in  his  reponere,  euilibet  liberum  est,  sicuti 
per  ipsum  fiumen  navigare.  sed  proprietas  earum  illorum  est,  quorum 
praediis  haerent.  qua  de  causa  arbores  quoque  in  isdem  natae  eorundem 
sunt,  litorum  quoque  usus  publicus  iuris  gentium  est,  sicut  ipsius  maris, 
et  ob  id  quibuslibet  liberum  est,  casam  ibi  imponere,  in  qua  se  recipiant, 
sicut  retia  siccare  et  ex  mari  deducere.  proprietas  autem  eorum  potest 
intellegi  nullius  esse,  sed  eiusdem  iuris  esse,  cuius  et  mare  et  quae 
subiacent  mari,  terra  vel  harena.  universitatis  sunt,  non  singulorum 
veluti,  quae  in  civitatibus  sunt,  ut  theatra,  stadia  et  similia,  et  si  qua 
alia  sunt  communia  civitatium. 

VII  (res  sacrae) 

nullius  autem  sunt  res  sacrae  et  religiosae  et  sanctae.  quod  enim 
divini  iuris  est,  id  nullius  in  bonis  est.  sacra  sunt,  quae  rite  et  per 
pontifices  deo  consecrata  sunt,  veluti  aedes  sacrae  et  dona,  quae  rite  ad 
ministerium  dei  dedicata  sunt,  religiosum  locum  unusquisque  sua  volun- 
tate  facit,  dum  mortuum  infert  in  locum  suum. 

VIII   {ius  naturale  singulorum) 

singulorum  autem  hominum  multis  modis  res  fiunt.  quarundam  enim 
rerum  dominium  naneiscimur  iure  naturali,  quod,  sicut  diximus,  appellatur 
ius  gentium;  quarundam  iure  civili.  commodius  est  itaque,  a  vetustiore 
iure  incipere.  palam  est  autem,  vetustius  esse  naturale  ius,  quoil  cum 
ipso  genere  humano  rerum  natura  prodidit.  civilia  enim  iura  tunc 
coeperunt  esse,  cum  et  civitates  condi  et  magistratus  creari  et  leges 
;scribi  coeperunt. 

IX   (occupatio;   [ferae  bestiae]) 

ferae  igitur  bestiae  et  volucres  et  pisces,  id  est  omnia  aninialia.  quae 
in  terra  mari  caelo  nascuntur,  simul  atque  ab  aliquo  capta  fuerint,  iure 


6  Law  Latin 

gentium  statiin  illius  esse  incipiuiit.  quod  enim  ante  nullius  est,  id 
naturali  ratione  occupanti  conceditur.  nee  interest,  feras  bestias  et 
volucres  utrum  in  suo  fundo  quisque  capiat,  an  in  alieno.  plane,  qui 
in  alienum  fundum  ingreditur,  venandi  aut  aucupandi  gratia,  potest  a 
domino,  si  is  providerit,  prohiberi,  ne  ingrediatur.  quidquid  autem 
eorum  ceperis,  eo  usque  tuum  esse  intelligitur,  donee  tua  custodia 
eoereetur;  eum  vero  evaserit  eustodiam  tuam,  et  in  naturalem  libertatem 
se  reeeperit,  tuum  esse  desinit  et  rursus  oeeuj)antis  fit.  naturalem  autem 
libertatem  reeipere  intellegitur,  eum  vel  oeulos  tuos  effugerit,  vel  ita 
sit  in  conspectu  tuo,  ut  difiieilis  sit  eius  perseeutio. 

X    {Jjestia  vulnerata] 

illud  quaesitum  est,  an,  si  fera  bestia  ita  vulnerata  sit,  ut  eapi  possit, 
statim  tua  esse  intellegatur.  quibusdam  placuit,  statim  tuam  esse  et  eo 
usque  tuam  videri,  donee  eam  persequaris;  quodsi  desieris  persequi, 
desinere  tuam  esse  et  rursus  fieri  oeeupantis.  alii  non  aliter  putaverunt 
tuam  esse,  quani  si  eeperis.  sed  posteriorem  sententiam  nos  coufirmamus, 
quia  multa  aeeidere  solent,  ut  eam  non  eapias. 

XI    [apes] 

apium  quoque  natura  fera  est.  itaque,  quae  in  arbore  tua  eonsederint, 
antequam  a  te  alveo  includantur,  non  magis  tuae  esse  intelleguntur,  quam 
volueres,  quae  in  tua  arbore  nidum  feeerint.  ideoque,  si  alius  eas  inelu- 
serit,  is  earum  dominus  erit.  favos  quoque,  si  quos  hae  feeerint,  quilibet 
eximere  potest,  plane,  integra  re,  si  provideris  ingredientem  in  fundum 
tuum,  potes  eum  iure  prohibere,  ne  ingrediatur.  examen,  quod  ex  alveo 
tuo  evolaverit,  eo  usque  tuum  esse  intellegitur,  donee  in  eonspeetu  tuo 
est,  nee  difiieilis  eius  perseeutio  est;  alioquin  oeeupantis  fit. 

XII  [pavones  et  columhae] 

pavonum  et  eolumbarum  fera  natura  est  nee  ad  rem  pertinet,  quod 
ex  consuetudine  avolare  et  revolare  solent,  nam  et  apes  idem  faeiunt, 
quarum  eonstat  feram  esse  naturam;  eervos  quoque  ita  quidam  mansuetos 
habent,  ut  in  silvas  ire  et  redire  soleant,  quorum  et  ipsorum  feram  esse 
naturam,  nemo  negat.  in  his  autem  animalibus  quae  ex  eonsuetudine 
abire  et  redire  solent,  talis  regula  eomprobata  est,  ut  eo  usque  tua  esse 
intellegantur,  donee  animum  revertendi  habeant.  nam,  si  revertendi 
animum  habere  desierint,  etiam  tua  esse  desinunt  et  fiunt  oeeupantium. 
revertendi  autem  animum  videntur  desinere  habere,  eum  revertendi 
consuetudinem  deseruerint. 


Law  Latin 


XII  [galUnae  et  aiiscrcs] 

gallinarum  et  aiiserum  non  est  fera  natura.  idque  ex  eo  possumus 
intellegere,  quod  aliae  sunt  gallinae,  quas  feras  vocamus,  item  alii  anseres, 
quos  feros  appellamus.  ideoque,  si  anseres  tui  aut  gallinae  tuae  aliquo 
casu  turbati  turbataeve  evolaverint,  licet  conspectum  tuum  effugerint, 
quoeumque  tamen  loco  sint,  tui  tuaeve  esse  intelleguntur,  et,  qui  lucrandi 
auimo  ea  animalia  retinet,  furtum  committere  intellegitur. 

XIV    [praeda.      lapiUi] 

item  ea,  quae  ex  hostibus  capimus,  iure  gentium  statim  nostra  fiunt, 
adeo  quidem,  ut  et  liberi  homines  in  servitutem  nostram  deducantur, 
qui  tamen,  si  evaserint  nostram  potestatem  et  ad  suos  reversi  fuerint, 
pristinum  statum  reeipiunt.  item  lapilli  gemmae  et  c6tera,  quae  in  litore 
inveniuntur,  iure  naturali  statim  inventoris  fiunt.  item  ea,  quae  ex 
animalibus  dominio  tuo  subiectis  nata  sunt,  eodem  iure  tibi  adquiruntur. 

XV    (alluvio) 

praeterea,  quod  per  alluvionem  agro  tuo  flunien  adiecit,  iure  gentium 
tibi  adquiritur,  est  autem  alluvio  incrementum  latens.  per  alluvionem 
autem  id  videtur  adiei,  quod  ita  paulatim  adicitur,  ut  intellegere  non 
possis,  quantum  quoquo  momento  temporis  adiciatur, — quodsi  vis  fluminis 
partem  aliquam  ex  tuo  praedio  detraxerit  et  vicini  praedio  aj)pulerit, 
palam  est,  eam  tuam  permanere.  plane,  si  longiore  tempore  fundo  vicini 
haeserit  arboresque,  quas  secum  traxerit,  in  eum  fundum  radices  egerint, 
ex  eo  tempore  videntur  vicini  fundo  adquisitae  esse. — insula,  quae  in 
mari  nata  est,  quod  rare  aecidit,  occupantis  lit,  nullius  enim  esse  creditur. — 
at  in  flumine  nata,  quod  frequenter  aecidit,  si  quidem  mediam  partem 
fluminis  teneat,  communis  est  eorum,  qui  ab  utraque  parte  fluminis  prope 
ripam  praedia  possident,  pro  modo  latitudinis  cuiusque  fundi,  quae 
latitude  prope  ripam  sit. — quodsi  alteri  parti  proximior  sit,  eorum  est 
tantum,  qui  ab  ea  parte  prope  ripam  praedia  possident. — quodsi  aliqua 
parte  divisum  flumen,  deinde  infra  unitum,  agrum  alicuius  in  formam 
insulae  redegerit,  eiusdem  permanet  is  ager,  cuius  et  fuerat. — quodsi 
naturali  alveo  in  universum  derelicto  alia  parte  fluere  coeperit,  prior 
quidem  alveus  eorum  est,  qui  prope  ripam  eius  praedia  possident,  pro 
modo  scilicet  latitudinis  cuiusque  agri,  quae  latitudo  prope  ripam  sit. 
novus  autem  alveus  eius  iuris  esse  incipii,  cuius  et  ipsum  flumen,  id  est 
publicus. — quodsi  post  aliquod  tempus  ad  priorem  alveum  reversum  fuerit 
flumen,  rursus  novus  alveus  eorum  esse  incipit,  qui  prope  ripam  eius 
praedia  possident. —  alia  sane  causa  est,  si  cuius  totus  ager  inundatus 
fuerit.  neque  enim  inundatio  speciem  fundi  commutat  et  ob  id,  si  reces- 
serit  aqua,  palam  est,  eum  fundum   eius  manere,  cuius  et  fuit. 


Law  Latin 


XVI  (specificatio  [ex  aliena  inateria]) 

cum  ex  aliena  materia  species  aliqua  facta  sit  ab  aliquo,  quaeri  solet, 
quis  eorum  naturali  ratione  dominus  sit,  utrum  is,  qui  fecerit,  an  ille 
potius,  qui  materiae  dominus  fuerit. — ut  ecee,  si  quis  ex  alienis  uvis  aut 
olivis  aut  spicis  vinum  aut  oleum  aut  frumentum  fecerit,  aut  ex  alieno 
auro  vel  argento  vel  aere  vas  aliquod  fecerit,  vel  ex  alieno  vino  et  melle 
mulsum  miscuerit,  vel  ex  alienis  medicamentis  emplastrum  aut  collyrium 
composuerit,  vel  ex  aliena  lana  vestimentum  fecerit,  vel  ex  alienis  tabulis 
navem  vel  armarium  vel  subsellium  fabricaverit.  et  post  multas 
Sabinianorum  et  Proculianorum  ambiguitates  placuit  media  sententia 
existimantium,  si  ea  species  ad  materiam  reduci  possit,  eum  videri 
dominum  esse,  qui  materiae  dominus  fuerat;  si  non  possit  reduci,  eum 
potius  intellegi  dominum,  qui  fecerit.  ut  ecce  vas  conflatum  potest  ad 
rudem  massam  aeris  vel  argenti  vel  auri  reduci,  vinum  autem  aut  oleum 
aut  frumentum  ad  uvas  et  olivas  et  spicas  reverti  non  potest,  ac  ne 
mulsum  quidem  ad  vinum  et  mel  resolvi  potest. 

XVII   [ex  aliena  et  sua  materia] 

quodsi  partim  ex  sua  materia,  partim  ex  aliena  speciem  aliquam 
fecerit  quisque,  veluti  ex  suo  vino  et  alieno  melle  mulsum,  aut  ex  suis  et 
alienis  medicamentis  emplastrum  aut  collyrium,  aut  ex  sua  et  aliena 
lana  vestimentum  fecerit,  dubitandum  non  est,  hoc  casu  eum  esse 
dominum,  c|ui  fecerit;  nam  non  solum  operam  suam  dedit,  sed  et  partem 
eiusdem  materiae  praestavit.  si  tamen  alienam  purpuram  quis  intexuit 
suo  vestimento,  licet  pretiosior  'est  purpura,  accessionis  vice  cedit  vesti- 
mento,  et  qui  dominus  fuit  purpurae,  adversus  eum,  qui  subripuit,  habet 
furti  actionem  et  condictionem,  sive  ipse  est,  qui  vestimentum  fecit,  sive 
alius,  nam  extinctae  res,  licet  vindicari  non  possint,  condici  tamen  a 
furibus  et  a  quibusdam  aliis  possessoribus  possunt. 

XVIII   [eonfusio  ex  vohintate  clominorum  vel  fortuitu] 

si  duorum  materiae  ex  voluntate  dominorum  confusae  sint,  totum  id 
corpus,  quod  ex  confusione  fit,  utriusque  commune  est,  veluti,  si  qui  vina 
sua  confuderint  aut  massas  argenti  vel  auri  conflaverint. — sed  si  diversae 
materiae  sint  et  ob  id  propria  species  facta  sit,  forte  ex  vino  et  melle 
mulsum  aut  ex  auro  et  argento  electrum,  idem  iuris  est;  nam  et  eo  casu 
communem  esse  speciem,  non  dubitatur. — quodsi  fortuitu  et  non  volun- 
tate dominorum  confusae  fuerint  vel  diversae  materiae  vel,  quae  eiusdem 
generis  sunt,  idem  iuris  esse  placuit. — quodsi  frumentum  Titii  tuo 
frumento  mixtum  fuerit,   si  quidem   ex  voluntate  vestra,   commune  erit, 


Law  Latin  9 

quia  singula  corpora,  id  est  singula  grana,  quae  cuius(|ue  propria  fuerunt, 
ex  consensu  vestro  communicata  sunt. — quodsi  casu  id  mixtuni  fuerit  vel 
Titius  id  miscuerit  sine  voluntate  tua,  non  videtur  commune  esse,  quia 
singula  corpora  in  sua  substantia  durant  nee  magis  istis  casibus  commune 
fit  frumentum,  quam  grex  communis  esse  intellegitur,  si  pecora  Titii 
tuis  pecoribus  mixta  fuerint. — sed  si  ab  alterutro  vestrum  id  totum 
frumentum  retineatur,  in  rem  quidem  actio  pro  modo  frumenti  cuiusque 
competat,  arbitrio  autem  iudicis  continetur,  ut  is  aestimet,  quale  cuiusque 
frumentum  fuerit. 

XIX  (inaedificatio) 

cum  in  suo  solo  aliquis  aliena  materia  aedificaverit,  ipse  domiuus 
intellegitur  aedificii,  quia  omne,  quod  inaedificatur,  solo  cedit.  nee  tamen 
ideo  is,  cpii  materiae  dominus  fuerat,  desinit  eius  dominus  esse;  sed 
tantisper  neque  vindicare  eam  potest,  neque  ad  exhibendum  de  ea  re 
agere,  propter  legem  duodecim  tabularum,  cjua  cavetur,  ne  quis  tignum 
alienum  aedibus  suis  iunctum  eximere  cogatur,  sed  duplum  pro  eo  praestet 
per  actionem,  quae  vocatur  de  tigno  iuncto  (appellatione  autem  tigni 
omnis  materia  significatur,  ex  qua  aedificia  fiunt).  quod  ideo  provisum 
est,  ne  aedificia  rescindi  necesse  sit. — sed  si  aliqua  ex  causa  dirutum  sit 
aedificium,  poterit  materiae  dominus,  si  non  fuerit  duplum  iam  persecutus, 
tunc  eam  vindicare  et  ad  exhibendum  agere. — ex  diverso,  si  quis  in  alieno 
solo  sua  materia  domum  aedificaverit,  illius  fit  domus,  cuius  et  solum  est. 
sed  hoc  casu  materiae  dominus  proprietatem  eius  amittit,  quia  voluntate 
eius  alienata  intellegitur,  utique,  si  non  ignorabat,  in  alieno  solo  se 
aedificare.  et  ideo,  licet  diruta  sit  domus,  vindicare  materiam  non  possit. — 
certe  illud  constat,  si,  in  possessione  constituto  aedificatore,  soli  dominus 
petat,  domum  suam  esse,  nee  solvat  pretium  materiae  et  mercedes 
fabrorum,  posse  eum  per  exceptionem  doli  mali  repelli,  utique,  si  bonae 
fidei  possessor  fuit,  qui  aedificasset.  nam  scienti,  alienum  esse  solum, 
potest  culpa  obici,  quod  temere  aedificaverit  in  eo  solo,  quod  intellegeret 
alienum  esse. 

XX  (implantaiio) 

si  Titius  alienam  plantam  in  suo  solo  posuerit,  ipsius  erit.  et  ex 
diverso,  si  Titius  suam  plantam  in  Maevii  solo  posuerit,  Maevii  planta 
erit,  si  modo  utroque  casu  radices  egerit.  antequam  autem  radices  egerit, 
eius  permanet,  cuius  et  fuerat.  adeo  autem  ex  eo,  ex  quo  radices  agit 
planta,  proprietas  eius  commutatur,  ut,  si  vicini  arborem  ita  terra  Titii 
presserit,  ut  in  eius  fundum  radices  ageret,  Titii  effici  arborem  dicamus. 
rationem  etenim  non  permittere,  ut  alterius  arbor  esse  intellegatur,  quam 
cuius  in  fundum  radices  egisset.  et  ideo  prope  confinium  arbor  posita, 
si  etiam  in  vicini  fundum  radices  egerit,  communis  fit.     qua  ratione  autem 


10  Law  Latin 

plantae,  quae  terra  eoalescunt,  solo  cedmit,  eadein  ratione  frumenta 
quoque  quae  sata  sunt,  solo  cedere  iiitelleguutur.  ceterum,  sicut  is,  qui 
iu  alieno  solo  aedificaverit,  si  ab  eo  dominus  petat  aedificium,  defendi 
potest  per  exceptioiiem  doli  mali,  secundum  ea  quae  diximus;  ita  eiusdem 
exceptionis  auxilio  tutus  esse  potest  is,  qui  alienum  fundum  sua  impensa 
bona  fide  consevit. 

XXI   [litterae  et  picturae] 

litterae  quoque,  licet  aureae  sint,  perinde  chartis  membranisque 
cedunt,  ac  si  solo  cedere  solent  ea,  quae  inaedificantur  aut  inseruntur. 
ideoque,  si  in  chartis  membranisve  tuis  carmen  vel  historiam  vel  orationem 
Titius  scripserit,  huius  corporis  non  Titius,  sed  tu  dominus  esse  iudiceris. 
sed  si  a  Titio  petas,  tuos  libros  tuasve  membranas  esse,  nee  impensam 
scripturae  solvere  paratus  sis,  poterit  se  Titius  defendere  per  exceptionem 
doli  mali,  utique,  si  bona  fide  earum  chartarum  membranarumve  possessionem 
nanctus  est. — si  quis  in  aliena  tabula  pinxerit,  quidam  putant  tabulam 
picturae  cedere.  aliis  videtur,  pieturam  qualiscumque  sit,  tabulae  cedere. 
sed  nobis  videtur  melius  esse,  tabulam  picturae  cedere.  ridiculum  est 
enim,  pieturam  Apellis  vel  Parrhasii  in  accessionem  vilissimae  tabulae 
cedere.  unde,  si  a  domino  tabulae  imaginem  possidente  is,  qui  pinxit,  eam 
petat,  nee  solvat  pretium  tabulae,  poterit  per  exceptionem  doli  mali 
summoveri.  at,  si  is  qui  pinxit,  possideat,  consequens  est,  ut  utilis  actio 
domino  tabulae  adversus  eum  detur.  quo  casu,  si  non  solvat  impensam 
picturae,  poterit  per  exceptionem  doli  mali  repelli,  utique,  si  bona  fide 
possessor  fuerit  ille,  qui  pieturam  imposuit.  illud  enim  palam  est,  quod, 
sive  is  qui  pinxit  subripuit  tabulas  sive  alius,  competit  domino  tabularum 
furti  actio. 

XXII    (usucapio) 

iure  civili  constitutum  fuerat,  ut,  qui  bona  fide  ab  eo,  qui  dominus 
non  erat,  cum  crediderit  eum  dominum  esse,  rem  emerit,  vel  ex  donatione 
aliave  qua  iusta  causa  acceperit,  is  earn  rem,  si  mobilis  erat,  anno  ubique, 
si  immobilis,  biennio  tantum  in  Italic©  solo  usucapiat,  ne  rerum  dominia 
in  incerto  essent.  et  cum  hoe  placitum  erat,  putantibus  antiquioribus, 
dominis  sufficere  ad  inquirendas  res  suas  praefata  tempora,  nobis  melior 
sententia  resedit,  ue  domini  maturius  suis  rebus  defraudeutur  neque 
certo  loco  benefieium  hoc  coneludatur.  et  ideo  constitutionem  super  hoc 
promulgavimus,  qua  cautum  est,  ut  res  quidem  mobiles  per  triennium 
usucapiantur,  immobiles  vero  per  longi  temporis  possessionem,  id  est 
inter  praesentes  decennio,  inter  absentes  viginti  annis  usucapiantur  et 
his  modis  non  solum  in  Italia,  sed  in  omni  terra,  quae  nostro  imperio 
gubernatur,  dominium  rerum  iusta  causa  possessionis  praecedente  adquiratur. 


Law  Latin  11 


XXIII  (fructus  Jjona  fide  captorum.     fructuum  adquisitio.     thesauri) 

si  quis  a  non  domino,  quern  dominum  esse  crederet,  bona  fide  fundum 
emerit,  vel  ex  donatione  aliave  qua  iusta  causa  aeque  bona  fide  acceperit, 
naturali  ratione  placuit,  fructus,  quos  percepit,  eius  esse  pro  cultura  et 
cura.  et  ideo,  si  postea  dominus  supervenerit  et  fundum  vindicet,  de 
fructibus  ab  eo  consumptis  agere  non  potest,  ei  vero,  qui  sciens  alienum 
fundum  possederit,  non  idem  coneessum  est.  itaque  cum  fundo  etiam 
fructus,  licet  consumpti  sint,  cogitur  restituere. 

is,  ad  quem  usus  fructus  fundi  pertinet,  non  aliter  fructuum  dominus 
efficitur,  quam  si  eos  ipse  perceperit.  et  ideo,  licet  maturis  fructibus, 
nondum  tamen  perceptis,  decesserit,  ad  heredem  eius  non  pertinent,  sed 
domino  proprietatis  adquiruntur.  eadem  fere  et  de  colono  dicuntur. 
in  pecudum  fructu  etiam  fetus  est,  sicuti  lac  et  pilus  et  lana;  itaque  agni 
et  haedi  et  vituli  et  equuli  statim  naturali  iure  dominii  sunt  fructuarii. 
partus  vero  ancillae  in  fructu  non  est,  itaque  ad  dominum  proprietatis 
pertinet.  absurdum  enim  videbatur,  hominem  in  fructu  esse,  cum  omnes 
fructus  rerum  natura  hominum  gratia  comparavit.  sed  si  gregis  usum 
fructum  quis  habeat,  in  locum  demortuorum  capitum  ex  fetu  fructuarius 
summittere  debet,  ut  et  luliano  visum  est,  et  in  vinearum  demortuarum 
vel  arborum  locum  alias  debet  substituere.  recte  enim  colere  debet,  et 
quasi  bonus  pater  familias  uti  debet. 

thesauros,  quos  quis  in  suo  loco  invenerit,  divus  Hadrianus  naturalem 
aequitatem  secutus  ei  concessit,  qui  invenerit.  idemque  statuit,  si  quis 
in  sacro  aut  in  religioso  loco  fortuito  casu  invenerit.  at,  si  quis  in  alieno 
loco,  non  data  ad  hoc  opera,  sed  fortuitu  invenerit,  dimidium  domino  soli 
concessit,  et  convenienter,  si  quis  in  Caesaris  loco  invenerit,  dimidium 
inventoris,  dimidium  Caesaris  esse  statuit.  cui  conveniens  est,  ut,  si  quis 
in  publico  loco  vel  fiscali  invenerit,  dimidium  ipsius  esse,  dimidium  fisci 
vel  civitatis. 

Derivative  Acquisition 

XXIV    (traditio.      traiiftlaiio) 

per  traditionem  quoque  iure.  naturali  res  nobis  adquiruntur;  nihil 
enim  tam  conveniens  est  naturali  aequitati,  quam  voluntatem  domini, 
volentis  rem  suam  in  alium  transferre,  ratam  haberi.  et  ideo,  cuiuscumque 
generis  sit  corporalis  res,  tradi  potest,  et  a  domino  tradita  alienatur.— sed 
si  quidem  ex  causa  donationis  aut  dotis  aut  qualibet  alia  ex  causa 
tradantur,  sine  dubio  transferuntur.  venditae  vero  et  traditae  non  aliter 
emptori  adquiruntur,  quam  si  is  venditori  pretium  solverit,  vel  alio  modo 
ei    satisfecerit,    veluti    expromissore    aut    pignore    dato.      quod    cavotur 


12  Law  Latin 

quidem  etiam  lege  duodeeim  tabularum,  tamen  recte  dicitur,  et  iure 
gentium,  id  est  iure  naturali,  id  effici.  sed  si  is,  qui  vendidit,  fidem 
emptoris  secutus  fuerit,  dieendum  est,  statim  rem  emptoris  fieri,  nihil 
autem  interest,  utrum  ipse  dominus  tradat  alicui  rem,  an  voluntate  eius 
alius,  qua  ratione,  si  cui  libera  negotiorum  administratio  a  domino 
permissa  fuerit,  isque  ex  his  negotiis  rem  vendiderit  et  tradiderit,  facit 
earn  accipientis. — interdum  etiam  sine  traditione  nuda  voluntas  sufficit 
domini  ad  rem  transferendam,  .veluti  si  rem,  quam  tibi  aliquis  commo- 
davit  aut  locavit  aut  apud  te  deposuit,  vendiderit  tibi  aut  donaverit. 
quamvis  enim  ex  ea  causa  tibi  earn  non  tradiderit,  eo  tamen  ipso,  quod 
patitur  tuam  esse,  statim  adquiritur  tibi  proprietas,  perinde  ac  si  eo 
nomine  tradita  fuisset.  item,  si  quis  merces  in  horreo  depositas  vendiderit, 
simul  atque  claves  horrei  tradiderit  emptori,  transfert  proprietatem 
mercium  ad  emptorem. — hoc  amplius  interdum  et  in  incertam  personam 
collocata  voluntas  domini  transfert  rei  proprietatem.  ut  ecce  praetores 
vel  consules,  qui  missilia  iactant  in  vulgus,  ignorant,  quid  eorum  quisque 
excepturus  sit,  et  tamen,  quia  volunt,  quod  quisque  exceperit,  eius  esse, 
statim  eum  dominum  ef&ciunt.  qua  ratione  verius  esse  videtur  et,  si 
rem  pro  derelicto  a  domino  habitam  occupaverit  quis,  statim  eum 
dominum  effici.  pro  derelicto  autem  habetur,  quod  dominus  ea  mente 
abiecerit,  ut  id  rerum  suarum  esse  nollet,  ideoque  statim  dominus  esse 
desinit. — alia  causa  est  earuni  rerum,  quae  in  tempestate  maris  levandae 
navis  causa  eiciuntur.  hae  enim  dominorum  permanent,  quia  x^alam  est, 
eas  non  eo  animo  eici,  quo  quis  eas  habere  non  vult,  sed  quo  magis  cum 
ipsa  nave  periculum  maris  effiugiat.  qua  de  causa,  si  quis  eas  fluctibus 
expulsas  vel  etiam  in  ipso  mari  nactus,  lucrandi  animo  abstulerit, 
furtum  committit.  nee  longe  discedere  videntur  ab  his,  quae  de  rheda 
currente,  non  intellegentibus  dominis,  cadunt. 

XXV    ( m  a  net  pat  io ) 

est  autem  mancipatio  imaginaria  quaedam  venditio,  quod  et  ipsum 
ius  proprium  ciuium  Eomanorum  est;  eaque  res  ita  agitur.  adhibitis  non 
minus  quam  quinque  testibus  civibus  Romanis  puberibus  et  praeterea 
alio  eiusdem  condicionis,  qui  libram  aeneam  teneat,  qui  appellatur 
libripens,  is,  qui  mancipio  accipit,  rem  tenens  ita  dicit.  hunc  ego 
hominem  ex  iure  Quiritium  meum  esse  aio,  isque  mihi  emptus  esto  hoc 
aere  aeneaque  libra,  deinde  aere  percutit  libram,  idque  aes  dat  ei,  a 
quo  mancipio  accipit,  quasi  pretii  loco,  eo  modo  et  serviles  et  liberae 
personae  mancipantur,  animalia  quoque,  quae  mancipi  sunt.  quo  in 
numero  habentur  boves,  equi,  muli,  asini;  item  praedia  tam  urbana  quam 
rustica,  quae  et  ipsa  mancipi  sunt,  qualia  sunt  Italica,  eodem  modo 
solent     mancipari.       in     eo     solo     praediorum     mancipatio     a     ceterorum 


Law  Latin  13 

mancipatione  diffeit,  quod  personae  serviles  et  liberae,  item  aniinalia, 
quae  mancipi  sunt,  nisi  in  praesentia  sint,  maneipari  non  possunt;  adeo 
quidem  ut  eum,  qui  maneipio  accipit,  adprehendere  id  ipsum,  quod  ei 
mancipio  datur,  necesse  sit.  unde  etiam  mancipatio  dicitur,  quia  nianu 
res  capitur.     praedia  vero  absentia  solent  maneipari. 

XXVI   {in  hire  cessio) 

in  iure  cessio  communis  alienatio  est  et  mancipi  rerum  et  nee  mancipi. 
quae  fit  per  tres  personas,  in  iure  cedentis,  vindicantis,  addicentis.  in 
iure  cedit  dominus,  vindicat  is,  cui  ceditur,  addicit  praetor. — in  iure  cedi 
etiam  res  ineorporales  possunt,  velut  usus  fructus  et  hereditas  et  tutela 
legitima  libertae. — in  iure  cessio  autem  hoc  modo  fit.  apud  magistratum 
populi  Eomani,  veluti  praetorem,  is,  cui  res  in  iure  ceditur,  rem  tenens, 
ita  dicit.  hunc  ego  hominem  ex  iure  Quiritium  meum  esse  aio.  deinde, 
postcjuam  hie  vindicaverit,  praetor  interrogat  eum,  qui  cedit,  an  contra 
vindicet.  quo  negante  aut  tacente,  tunc  ei,  qui  vindicaverit,  eam  rem 
addicit,  idque  legis  actio  vocatur.  hoc  fieri  potest  etiam  in  provinciis 
apud  praesides  earum. 


D.  EIGHTS  IN  ANOTHEE'S  PEOPEETY 

(iiira  in  re  aliena) 

Servitudes 

XXVII  (servitiites  praedionim) 

rusticorum  praedioj'um  iura  sunt  haec:  iter,  actus,  via,  aquae  ductus, 
iter  est  ius  eundi  ambulandi  homini,  non  etiam  iumentum  agendi  vel 
vehiculum.  actus  est  ius  agendi  vel  iumentum  vel  vehieulum.  itaque, 
qui  iter  habet,  actum  non  habet.  qui  actum  habet,  et  iter  habet,  eoque 
uti  potest  etiam  sine  iumento.  via  est  ius  eundi  et  agendi  et  ambulandi; 
nam  et  .iter  et  actum  in  se  via  continent,  aquae  ductus  est  ius  aquae 
ducendae  per  fundum  alienum. — praediorum  urbanorum  sunt  servitutes, 
quae  aedificiis  inhaerent,  ideo  urbanorum  x>raediorum  dictae,  quoniam 
aedificia  omnino  urbana  praedia  appellantur,  etsi  in  villa  aedificata  sunt, 
item  praediorum  urbanorum  servitutes  sunt  hae:  ut  vicinus  onera  vicini 
sustineat,  ut  in  parietem  eius  liceat  vicino  tignum  immittere,  ut 
stillicidium  vel  flumen  recipiat  quis  in  aedes  suas  vel  in  aream,  vel  non 
recipiat,  et  ne  altius  tollat  quis  aedes  suas,  ne  luminibus  vicini  officiatur. 
in  rusticorum  praediorum  servitutes  quid'am  computari  recte  putant 
aquae  haustum,  pecoris  ad  aquam  appulsum,  ius  pascendi,  ealcis  coquendae, 
hareuae  fodiendae. — ideo   autem   hae   servitutes   praediorum    api)ellantur, 


14  Laiv  Latin 

quoniam  sine  praediis  constitui  uon  possunt.  nemo  enim  potest  servitutem 
adquirere  urbani  vel  rustic!  praedii,  nisi  qui  habet  praedium,  nee  quis- 
quam  debere,  nisi  qui  habet  praedium.  si  quis  velit  vicino  aliquod  ius 
constituere,  pactionibus  atque  stipulationibus  id  efficere  debet,  potest 
etiam  in  testamento  quis  heredem  suum  damnare,  ne  altius  toUat,  ne 
luminibus  aedium  vicini  officiat;  vel,  ut  patiatur  eum  tignum  in  parietem 
immittere  vel  stillieidium  habere;  vel,  ut  patiatur  eum  per  fundum  ire 
agere  aquamve  ex  eo  due  ere. 

XXVIII  (servitutes  personarum :  usus  fructus,  usus) 

usus  fructus  est  ius  alienis  rebus  utendi  fruendi,  salva  rerum  sub- 
stantia, est  enim  ius  in  corpore,  quo  sublato,  et  ipsum  tolli  necesse  est. 
usus  fructus  a  proprietate  separationem  recipit,  idque  plurimis  modis 
accidit.  ut  ecce,  si  quis  alicui  usum  fructum  legaverit;  nam  heres  nudam 
habet  proprietatem,  legatarius  usum  fructum.  et  contra,  si  fundum 
legaverit,  deducto  usu  fructu,  legatarius  nudam  habet  proprietatem,  heres 
vero  usum  fructum;  item  alii  usum  fructum,  alii  deducto  eo,  fundum 
legare  potest,  sine  testamento  vero  si  quis  velit  alii  usum  fructum 
constituere,  pactionibus  et  stipulationibus  id  efficere  debet,  ne  tamen  in 
universum  inutiles  essent  proprietates,  semper  abscendente  usu  fructu, 
placuit,  certis  modis  extingui  usum  fructum  et  ad  proprietatem  reverti. — 
constituitur  autem  usus  fructus  non  tantum  in  fundo  et  aedibus,  verum 
etiam  in  servis  et  iumentis  ceterisque  rebus,  exceptis  his,  quae  ipso  usu 
consumuntur;  nam  eae  neque  naturali  ratione  neque  civili  recipiunt  usum 
fructum.  quo  numero  sunt  vinum,  oleum,  frumentum,  vestimenta.  sed 
utilitatis  causa  senatus  censuit,  posse  earum  etiam  rerum  usum  fructum 
constitui,  ut  tamen  eo  nomine  heredi  utiliter  caveator,  itaque,  si  pecuniae 
usus  fructus  legatus  sit,  ita  datur  legatario,  ut  eius  fiat,  et  legatarius 
satisdat  heredi  de  tanta  pecunia  restituenda,  si  morietur  aut  capite 
minuetur.  ceterae  quoque  res  ita  traduntur  legatario,  ut  eius  fiant,  sed 
aestimatis  his  satisdatur,  ut,  si  morietur  aut  capite  minuetur,  tauta 
pecunia  restituatur,  quanti  eae  fuerint  aestimatae.  ergo  senatus  non 
fecit  quidem  earum  rerum  usum  fructum  (nee  enim  poterat),  sed  per 
cautionem  quasi  usum  fructum  constituit. — finitur  autem  usus  fructus 
morte  fructuarii  et  duabus  capitis  deminutionibus,  maxima  et  media!, 
et  non  utendo  per  modum  et  tempus.  item  finitur  usus  fructus,  si  domino 
proprietatis  ab  usufructuario  cedatur  (nam  extraneo  cedendo  nihil 
agitur);  vel  ex  contrario,  si  fructuarius  proprietatem  rei  adquisierit,  quae 
res  consolidatio  appellatur. —  eo  amplius  constat,  si  aedes  incendio  con- 
sumptae  fuerint,  vel  etiam  terrae  motu  aut  vitio  suo  corruerint,  extingui 
usum  fructum  et  ne  areae  quidem  usum  fructum  deberi.  eum  autem 
finitus  fuerit  usus  fructus,  revertitur  scilicet  ad  proprietatem,  et  ex  eo 


Law  Latin  15 

tempore  niulae  proprietatis  dominus  incipit  pleiiam  habere  in  re  potestatem. 
isdem  istis  modis,  qiiibus  usus  fructus  eonstituitur,  etiam  nudus  usus 
constitiii  solet,  isdemque  illis  modis  finitur,  quibus  et  usus  fructus  desinit. 
minus  autem  scilicet  iuris  in  usu  est,  quam  in  usu  fructu.  namque  is, 
qui  fundi  nudum  usum  habet,  nihil  ulterius  habere  intellegitur,  quam  ut 
holeribus,  pomis,  floribus,  feno,  stramentis,  lignis  ad  usum  cotidianum 
utatur;  in  eoque  fundo  hactenus  ei  morari  licet,  ut  neque  domino  fundi 
molestus  sit  neque  his,  per  quos  opera  rustica  fiunt,  impedimento  sit; 
nee  ulli  alii  ius,  quod  habet,  aut  vendere  aut  locare  aut  gratis  concedere 
potest,  cum  is,  qui  usum  fructum  habet,  potest  haec  omnia  facere.  item 
is,  qui  aedium  usum  habet,  hactenus  iuris  habere  intellegitur,  ut  ipse 
tantum  habitet;  nee  hoc  ius  ad  alium  transferre  potest,  et  vix  receptum 
videtur,  ut  hospitem  ei  recipere  liceat.  item,  ut  cum  uxore  sua  liberisque 
suis,  item  libertis  nee  non  aliis  liberis  personis,  quibus  non  minus  quam 
servis  utitur,  habitandi  ius  habeat;  et  convenienter,  si  ad  mulierem  usus 
aedium  pertineat,  cum  marito  ei  habitare  liceat.  item  is,  ad  quern  servi 
usus  pertinet,  ipse  tantum  operis  atque  ministerio  eius  uti  potest,  ad 
alium  vero  nullo  modo  ius  suum  transferre  ei  concessum  est. 


'  E.     OBLIGATIONS 

XXIX  {genera  ohligationum) 

obligatio  est  iuris  vinculum,  quo  necessitate  adstringimur  alieuius 
solvendae  rei,  secundum  nostrae  civitatis  iura.  omnium  autem  obligationum 
summa  divisio  in  duo  genera  diducitur,  namque  aut  civiles  sunt  aut 
praetoriae.  civiles  sunt,  quae  aut  legibus  constitutate  aut  certe  iure  civili 
comprobatae  sunt,  praetoriae  sunt,  quas  praetor  ex  sua  iurisdictione 
constituit,  quae  etiam  honorariae  vocantur.  sequens  divisio  in  quattuor 
species  diducitur,  aut  enim  ex  contractu  sunt  aut  quasi  ex  contractu,  aut 
ex  delicto  aut  quasi  ex  delicto,  prius  est,  ut  de  his,  quae  ex  contractu  sunt, 
dispiciamus.  harum  aeque  quattuor  species  sunt,  aut  enim  re  contra- 
huntur,  aut  verbis,  aut  litteris,  aut  consensu,     de. quibus  singulis  dispiciamus. 

Contracts 

XXX  Real   (obligationes  re  contractae) 

re  contrahitur  obligatio  velut  mutui  datione.  mutui  autem  datio 
proprie  in  his  fere  rebus  contingit,  quae  res  pondere,  numero,  mensura 
constant,  qualis  est  pecunia  numerata,  vinum,  oleum,  frumentum,  aes, 
argentum,  aurum;  quas  res  aut  numerando  aut  metiendo  aut  pendendo 
in  hoc  damns,  ut  accipientium  fiant,  et  quandoque  nobis  non  eaedem,  sed 
aliae    eiusdem   naturae    reddantur. — is    quoque,    qui    non    debitum    accepit 


16  Law  Latin 

ab  eo,  qui  per  errorem  solvit,  re  obligatur;  uam  proinde  ei  condici  potest 
„si  paret  eum  dare  oportere'',  ac  si  mutuum  aceepisset.  unde  quidam 
putant,  pupillum  aut  mulierem,  cui  sine  tutoris  auctoritate  noii  debitum 
per  errorem  datum  est,  non  teneri  condictione,  non  magis  quam  mutui 
datione.  sed  haec  species  obligationis  non  videtur  ex  contractu  con- 
sistere,  quia  is,  qui  solvendi  animo  dat,  magis  distrahere  vult  negotium 
quam  contrahere. 


XXXI  Verbal    {ohligationes   verhorum) 

verbis  obligatio  fit  ex  interrogatione  et  responsione,  velut  „dari 
spondes?  spondeo.  dabis  ?  dabo.  promittis?  promitto.  fidepromittis? 
fidepromitto.  fideiubes?  fideiubeo.  facies?  faciam''.  sed  haec  quidem 
verborum  obligatio  „dari  spondes?  spondeo"  propria  civium  Eomanorum 
est;  ceterae  vero  iuris  gentium  sunt;  itaque  inter  omnes  homines,  sive 
cives  Eomanos  sive  peregrinos,  valent.  et  quamvis  ad  Graecam  vocem 
expressae  fuerint,  etiam  hae  tamen  inter  cives  Eomanos  valent,  si  modo 
Graeci  sermonis  intellectum  habeant. 


XXXII    (adstipulator) 

possumus  tamen  ad  id,  quod  stipulamur,  alium  adhibere,  qui  idem 
stipuletur,  quem  vulgo  adstipulatorem  vocamus.  et  huic  proinde  actio 
competit  proindeque  ei  recte  solvitur  ac  nobis;  sed  quidquid  consecutus 
erit,  mandati  iudicio  nobis  restituere  cogetur.  eeterum  potest  etiam  aliis 
verbis  uti  adstipulator,  quam  quibus  nos  usi  sumus.  itaque,  si  verbi 
gratia  ego  ita  stipulatus  sim:  „dari  spondes  f,  ille  sic  adstipulari  potest 
„idem  fide  tua  promittis?"  vel:  „idem  fide  iubes?"  vel  contra,  item 
minus  adstipulari  potest,  plus  non  potest,  itaque,  si  ego  sestertia  x 
stipulatus  sim,  ille  sestertia  v  stipulari  potest;  contra  vero  plus  non 
potest,  item,  si  ego  pure  stipulatus  sim,  ille  sub  condicione  stipulari 
potest;  contra  vero  non  potest,  non  solum  autem  in  quantitate,  sed  etiam 
in  tempore  minus  et  plus  intellegitur;  plus  est  enim  statim  aliquid  dare, 
minus  est  post  tempus  dare,  in  hoc  autem  iure  quaedam  singulari  iure 
observantur.  nam  adstipulatoris  heres  non  habet  actionem,  item  servus 
adstipulando  nihil  agit,  qui  ex  ceteris  omnibus  causis  stipulatione  domino 
adquirit.  item  de  eo,  qui  in  mancipio  est,  magis  placuit;  nam  et  is  servi 
loco  est.  is  autem,  qui  in  potestate  patris  est,  agit  aliquid,  sed  parenti 
non  adquirit,  quamvis  ex  omnibus  ceteris  causis  stipulando  ei  adquirat; 
ac  ne  ipsi  quidem  aliter  actio  competit,  quam  si  sine  capitis  derainutione 
exierit  de  potestate  parentis,  veluti  morte. 


Law  Latin  '  17 


XXXTII   {sponsor es  etc.) 

pro  eo  qiioque,  qui  promittit,  solent  alii  obligari,  quorum  alios 
sponsores,  alios  fidepromissores,  alios  fideiussores  appellamus.  sponsor 
ita  interrogatur:  „idem  dari  spondes'?''  fidepromissor  ita  „idem  fide- 
promittisf  fideiussor  ita  „idem  fide  tua  esse  iubes?''  videbimus  de  his 
autem,  quo  nomine  possint  proprie  appellari,  qui  ita  interrogantur  „idem 
dabis?  idem  promittis?  idem  facies?''  sponsores  quidem  et  fidepromissores 
et  fideiussores  saepe  solemus  accipere,  dum  curamus,  ut  diligentius  nobis 
cautum  sit;  adstipulatorem  vero  fere  tunc  solum  adhibemus,  cum  ita 
stipulamur,  ut  aliquid  post  mortem  nostram  "detur;  quia  enim  ,,ut  ita 
nobis  detur''  stipulando  nihil  agimus,  adhibetur  adstipulator,  ut  is  post 
morten  nostram  agat;  qui,  si  quid  fuerit  consecutus,  de  restituendo  eo 
mandati  iudicio  heredi  meo  tenetur. 

XXXIV  Literal   (ohligatones  litteris  contractae) 

litteris  obligatio  fit  veluti  in  nominibus  transscripticiis.  fit  autem 
nomen  transscripticium  duplici  modo,  vel  a  re  in  personam  vel  a  persona 
in  personam,  a  re  in  personam  transscriptio  fit,  veluti,  si  id,  quod  tu  ex 
emptionis  causa  aut  conductionis  aut  societatis  mihi  debeas,  id  expensum 
tibi  tulero.  a  persona  in  personam  transscriptio  fit,  veluti  si  id,  quod 
mihi  Titius  debet,  tibi  id  expensum  tulero,  id  est,  si  Titius  te  pro  se 
delegaverit  mihi. 

XXXV   Consensual    {ohligationes  consensu  contractae) 

consensu  fiunt  obligationes  in  emptionibus  et  venditionibus,  locatio- 
nibus  eonductionibus,  societatibus,  mandatis.  ideo  autem  istis  modis 
consensu  dicimus  obligationes  contrahi,  quod  neque  verborum  neque 
scripturae  ulla  proprietas  desideratur,  sed  sufficit,  eos,  qui  negotium 
gerunt,  consensisse.  unde  inter  absentes  quoque  talia  negotia  contra- 
huntur,  veluti  per  epistulam  aut  per  internuntium,  cum  alioquin  verbo- 
rum obligatio  inter  absentes  fieri  non  possit.  item  in  his  contractibus 
alter  alteri  obligatur  de  eo,  quod  alterum  alteri  ex  bono  et  aequo 
praestare  oportet,  cum  alioquin  in  verborum  obligationibus  alius  stipu- 
letur,  alius  promittat,  et  in  nominibus  alius  expensum  ferendo  obliget, 
alius  obligetur. 

XXXVI  Sale    (emptio   vcnditio) 

emptio  et  venditio  contrahitur,  cum  de  pretio  couvenerit,  quamvis 
nondum  pretium  numeratum  sit,  ac  ne  arra  quidem  data  fuerit.  nam 
quod    arrae    nomine    datur,    argumentum    est    emptionis    et    venditionis 


38  Law  Latin 

contraetae.  pretium  autem  certum  esse  debet,  nam  alioquin,  si  ita  inter 
nos  convenerit,  ut,  quauti  Titius  rem  aestimaverit,  tanti  sit  empta,  Labeo 
negavit  ullam  vim  hoc  uegotium  habere;  cuius  opinionem  Cassius  probat. 
Ofilius  et  earn  emptionem  et  venditionem  esse  putavit.  cuius  opinionem 
Proculus  secutus  est.  item  pretium  in  numerata  pecunia  consistere  debet, 
nam  in  ceteris  rebus  an  pretium  esse  possit,  veluti  homo  aut  toga  aut 
fundus  alterius  rei  pretium  esse  possit,  valde  quaeritur.  nostri  praeceptores 
putant,  etiam  in  alia  re  posse  consistere  pretium;  unde  illud  est,  quod 
vulgo  putant,  per  permutationem  rerum  emptionem  et  venditionem 
contrahi,  eamque  speciem  emptionis  venditionisque  vetustissimam  esse, 
diversae  scholae  auctores  dissentiunt,  aliudque  esse  existimant  permuta- 
tionem rerum,  aliud  emptionem  et  venditionem;  alioquin  non  posse  rem 
expediri  permutatis  rebus,  quae  videatur  res  venisse,  et  quae  pretii 
nomine  data  esse,  sed  ait  Caelius  Sabinus,  si  rem  tibi  venalem  habenti, 
veluti  fundum,  acceperim  et  pretii  nomine  hominem  forte  dederim, 
fundum  quidem  videri  venisse,  hominem  autem  pretii  nomine  datum  esse, 
ut  fundus  aceiperetur. 

XXXYII   Hire    (locatio  conduciio) 

locatio  autem  et  conductio  similibus  regulis  constituitur;  nisi  enim 
merces  certa  statuta  sit,  non  videtur  locatio  et  conductio  contrahi.  unde, 
si  alieno  arbitrio  merces  permissa  sit,  velut,  quanti  Titius  aestiiijaverit, 
quaeritur,  an  locatio  et  conductio  contrahatur.  qua  de  causa,  si  fulloni 
polienda  curandave,  sarcinatori  sarcienda  vestimenta  dederim,  nulla 
statim  mercede  constituta,  postea  tantum  daturus,  quanti  inter  nos  con- 
venerit— quaeritur,  an  locatio  et  conductio  contrahatur.  item,  si  rem 
tibi  utendam  dederim  et  in  vie  em  aliam  rem  utendam  acceperim,  quaeritur, 
an  locatio  et  conductio  contrahatur. — adeo  autem  eniptio  et  venditio  et 
locatio  et  conductio  familiaritatem  aliquam  inter  se  habere  videntur, 
ut  in  quibusdam  causis  quaeri  soleat,  utrum  emptio  et  venditio  contra- 
hatur, an  locatio  et  conductio,  veluti,  si  qua  res  in  perpetuum  locata  sit. 
quod  evenit  in  praediis  municipum,  quae  ea  lege  locantur,  ut  quamdiu 
vectigal  praestetur,  neque  ipsi  conductori  neque  heredi  eius  praedium 
auferatur;  sed  magis  placuit,  locationem  conductionemque  esse,  item, 
si  gladiatores  ea  lege  tibi  tradiderim,  ut  in  singulos,  qui  integri  exierint, 
pro  sudore  denarii  xx  mihi  darentur,  in  eos  vero  singulos,  qui  occisi  aut 
debilitati  fuerint,  denarii  mille,  quaeritur,  utrum  emptio  et  venditio  an 
locatio  et  conductio  contrahatur.  et  magis  placuit,  eorum,  qui  integri 
exierint,  locationem  et  conductionem  contractam  videri,  at  eorum,  qui 
occisi  aut  debilitati  sunt,  emptionem  et  venditionem  esse;  idque  ex  acci- 
dentibus  apparet,  tamquam  sub  condicione  facta  cuiusque  venditione 
aut  locatione.     iam  enim  non  dubitatur,  quin  sub  condicione  res  venire 


Law  Latin  19 

aut  locari  possint. — item  quaeritur,  si  cum  aurifice  niihi  convenerit,  ut  is 
ex  auro  suo  certi  ponderis  certaeque  formae  anulos  mihi  faceret,  et  acci- 
peret  verbi  gratia  denarios  cc,  utrum  emptio  et  venditio,  an  locatio  et 
coudiictio  contrahatur.  Cassius  ait,  materiae  quidem  emptionem  vendi- 
tioiiemque  contrahi,  operarum  autem  locatiouem  et  conductionem;  sed 
plerisque  placuit,  emptionem  et  venditionem  contrahi,  atqui,  si  meum 
aurum  ei  dedero,  mercede  pro  opera  constituta,  eonvenit,  locationem 
conductionem  contrahi. 

XXXVIII  Partnership    (societas) 

soeietatem  coire  solemus  aut  totorum  bonorum  aut  unius  alicuius 
negotii,  veluti  mancipiorum  emendorum  aut  vendendorum. — magna  autem 
quaestio  fuit,  an  ita  coiri  possit  societas,  ut  quis  raaiorem  partem  lucretur, 
minorem  damni  praestet.  quod  Quintus  Mucins  contra  naturam  societatis 
esse  censuit.  sed  Servius  Sulpicius,  cuius  etiam  praevaluit  sententia,  adeo 
ita  coiri  posse  soeietatem  existimavit,  ut  dixerit,  illo  quoque  modo  coiri 
posse,  ut  quis  nihil  omnino  damni  praestet,  sed  lucri  partem  capiat,  si 
modo  opera  eius  tam  pretiosa  videatur,  ut  aequum  sit,  eum  cum  hac 
pactione  in  soeietatem  admitti.  nam  et  ita  posse  coiri  soeietatem  constat, 
ut  unus  pecuniam  conferat,  alter  non  conferat,  et  tamen  lucrum  inter  eos 
commune  sit;  saepe  enim  opera  aliCuius  pro  pecunia  valet. — et  illud 
certum  est,  si  de  partibus  lucri  et  damni  nihil  inter  eos  convenerit,  tamen 
aequis  ex  partibus  commodum  ut  incommodum  inter  eos  commune  esse; 
sed  si  in  altero  partes  expressae  fuerint,  velut  in  lucro,  in  altero  vero 
omissae,  in  eo  quoque,  quod  omissum  est,  similes  partes  erunt. — manet 
autem  societas  eo  usque,  donee  in  eodem  sensu  perseverant.  at  eum 
aliquis  renuntiaverit  societati,  societas  solvitur.  sed  plane,  si  quis  in  hoc 
renuntiaverit  societati,  ut  obveniens  aliquod  lucrum  solus  habeat,  veluti 
si  mihi  totorum  bonorum  socius,  cum  ab  aliquo  heres  esset  relictus,  in  hoc 
renuntiaverit  societati,  ut  hereditatem  solus  lucri  faciat,  cogetur  hoe 
lucrum  eommunieare.  si  quis  vero  aliud  lucri  fecerit,  quod  non  capta- 
verit,  ad  ipsum  solum  pertinet;  mihi  vero,  quidquid  omnino  post 
renuntiatam  soeietatem  adquiritur,  soli  conceditur. — solvitur  adhuc  societas 
etiam  morte  soeii,  quia,  qui  soeietatem  contrahit,  certam  personam  sibi 
eligit. — dicitur  etiam  capitis  demiriutione  solvi  soeietatem,  quia  civili 
ratione  capitis  deminutio  morti  coaequatur;  sed  utique,  si  adhue  eon- 
sentiant  in  soeietatem,  nova  videtur  incipere  societas.  item,  si  cuius 
ex  sociis  bona  publiee  aut  privatim  venierint,  solvitur  societas. — 

XXXIX  Mandate   (mandatum) 

mandatum  eonsistit,  sive  nostra  gratia  maudemus  sive  aliena;  itaque 
sive,   ut    mea   negotia    geras,    sive    ut    alterius,    maudaverim,    contrahitur 


20  Law  Latin 

niandati  obligatio;  et  invicem  alter  alter!  tenebinuir  in  id,  quod  vel  me 
tibi  vel  te  mihi  bona  fide  praestare  oportet.  nam,  si  tiia  gratia  tibi 
mandem,  supervacuum  est  maudatum;  quod  enim  tu  tua  gratia  faeturus 
sis,  id  de  tua  sententia,  non  ex  meo  mandatu  faeere  debes;  itaque,  si 
otiosam  pecuniam  domi  tuae  te  habentem  hortatus  fuerim,  ut  earn 
faenerares,  quamvis  iam  ei  mutuam  dederis,  a  quo  servare  non  potueris, 
non  tamen  habebis  mecum  mandati  actionem,  item,  si  hortatus  sim,  ut 
rem  aliquam  emeres,  quamvis  non  expedierit  tibi  eam  emisse,  non  tamen 
tibi  mandati  tenebor.  et  adeo  haec  ita  sunt,  ut  quaeratur,  an  mandati 
teneatur,  qui  mandavit  tibi,  ut  Titio  pecuniam  faenerares.  Servius 
negavit.  non  magis  hoe  casu  obligationem  consistere  putavit,  quam  si 
generaliter  alicui  mandetur,  uti  pecuniam  suam  faeneraret.  sed  sequimur 
Sabini  opinionem  contra  sentientis,  quia  non  aliter  Titio  credidisses, 
quam  si  tibi  mandatum  esset.  illud  constat,  si  quis  de  ea  re  mandet,  quae 
contra  bonos  mores  est,  non  contrahi  obligationem,  veluti,  si  tibi  mandem, 
ut  Titio  furtum  aut  iniuriam  facias,  item,  si  quis  quid  post  mortem 
meam  faciendum  mihi  mandet,  inutile  mandatum  est,  quia  generaliter 
placuit,  ab  heredis  persona  obligationem  incipere  non  posse. 

item,  si,  adhuc  integro  mandato,  mors  alterutrius  alicuius  interveniat, 
id  est  vel  eius,  qui  mandarit,  vel  eius,  qui  mandatum  susceperit,  solvitur 
mandatum.  sed  utilitatis  causa  receptum  est,  ut,  si  mortuo  eo,  qui 
mihi  mandaverit,  ignorans  eum  decessisse,  exsecutus  fuero  mandatum, 
posse  me  agere  mandati  actione;  alioquin  iusta  et  probabilis  ignorantia 
damnum  mihi  adferet. — et  huic  simile  est,  quod  plerisque  placuit,  si 
debitor  mens  manumisso  dispensatori  meo  per  ignorantiam  solverit,  liberari 
eum,  cum  alioquin,  stricta  iuris  ratione,  non  posset  liberari  eo,  quod  alii 
solvisset,  quam  cui  solvere  deberet.  cum  autem  is,  cui  recte  mandaverim, 
egressus  fuerit  mandatum,  ego  quidem  eatenus  cum  eo  habeo  mandati 
actionem,  quatenus  mea  interest  implesse  eum  mandatum,  si  modo  implere 
potuerit;  at  ille  mecum  agere  non  potest,  itaque,  si  mandaverim  tibi, 
ut  verbi  gratia  fundum  mihi  sestertiis  c  emeres,  tu  sestertiis  cl  emeris, 
non  habebis  mecum  mandati  actionem,  etiamsi  tanti  velis  mihi  dare 
fundum,  quanti  emendum  tibi  mandassem;  idque  maxime  Sabino  et 
Cassio  placuit.  quod  si  minoris  emeris,  habebis  mecum  scilicet  actionem, 
quia,  qui  mandat,  ut  c  milibus  emeretur,  is  utique  mandare  intellegitur, 
uti  minoris,  si  posset,  emeretur.  in  summa  sciendum  est,  quotiens 
faciendum  alquid  gratis  dederim  (quo  nomine,  si  mercedem  statuissem, 
locatio  et  conductio  contraheretur)  mandati  esse  actionem,  veluti,  si 
fulloni  polienda  curandave  vestimenta  dederim  aut  sarcinatori  sarcienda. 


Law  Latin  21 


Delicts 
XL    (furtum) 

transeamus  nunc  ad  obligationes,  quae  ex  delicto  nascuntur,  veluti,  si 
quis  furtum  fecerit,  bona  rapuerit,  damnum  dederit,  iniuriam  commiserit. 
quarum  omnium  rerum  uno  genere  consistit  obligatio,  cum  ex  contractu 
obligationes  in  quattuor  genera  diducantur,  sicut  supra  exposuimus, 

furtorum  autem  genera  Ser.  Sulpicius  et  Masurius  Sabinus  quattuor 
esse  dixerunt,  manifestum  et  nee  manifestum,  conceptum  et  oblatum; 
Labeo  duo,  manifestum  et  nee  manifestum;  nam  conceptum  et  oblatum 
species  potius  actionis  esse  furto  cohaerentes  quam  genera  furtorum; 
quod  sane  verius  videtur,  sicut  inferius  apparebit.  manifestum  furtum 
quidam  id  esse  dixerunt,  quod,  dum  fit,  deprehenditur.  alii  vero  ulte- 
rius,  quod  eo  loco  deprehenditur,  ubi  fit,  velut,  si  in  oliveto  olivarum,  in 
vineto  uvarum  furtum  factum  est,  quamdiu  in  eo  oliveto  aut  vineto  fur 
sit;  aut,  si  in  domo  furtum  factum  sit,  quamdiu  in  ea  domo  fur  sit.  alii 
adhuc  ulterius  eo  usque  manifestum  furtum  esse  dixerunt,  donee  perferret 
eo,  quo  perferre  fur  destinasset.  alii  adhuc  ulterius,  quandoque  eam  rem 
fur  tenens  visus  fuerit,  quae  sententia  non  optinuit.  sed  et  illorum 
seutentia,  qui  existimaverunt,  donee  perferret  eo,  quo  fur  destinasset, 
deprehensum  furtum  manifestum  esse,  ideo  non  videtur  probari,  quia 
magnam  recipit  dubitationem,  utrum  unius  diei  an  etiam  plurium  dierum 
spatio  id  terminandum  sit.  quod  eo  pertinet,  quia  saepe  in  aliis  civita- 
tibus  subreptas  res  in  alias  civitates  vel  in  alias  provincias  destinent  fures 
perferre.  ex  duabus  itaque  superioribus  opinionibus  alterutra  adprobatur; 
magis  tamen  plerique  posteriorem  probant. — nee  manifestum  furtum  quid 
sit,  ex  iis,  quae  diximus,  intellegitur.  nam  quod  manifestum  non  est, 
id  nee  manifestum  est. — conceptum  furtum  dicitur,  cum  apud  aliquem 
testibus  praesentibus  furtiva  res  quaesita  et  inventa  est.  nam  in  eum 
propria  actio  constituta  est,  quamvis  fur  non  sit,  quae  appellatur  concepti. 
oblatum  furtum  dicitur,  cum  res  furtiva  tibi  ab  aliquo  oblata  sit  eaque 
apud  te  concepta  sit,  utique,  si  ea  mente  data  tibi  fuerit,  ut  apud  te 
potius  quam  apud  eum,  qui  dederit,  conciperetur.  nam  tibi,  apud  quern 
concepta  est,  propria  adversus  eum,  qui  obtulit,  quamvis  fur  non  sit, 
constituta  est  actio,  quae  appellatur  oblati.  est  etiam  prohibit!  furti 
actio  adversus  eum,  qui  furtum  quaerere  volentem  prohibuerit. 

XLI  Punishment  of  Theft    (poena  furti) 

poena  manifesti  furti  ex  lege  XII  tabularum  capitalis  erat.  nam  liber 
verberatus  addicebatur  ei,  cui  furtum  fecerat;  utrum  autem  servus  effi- 
ceretur  ex  addictione,  an  adiudicati  loco  constitueretur,  veteres  quaere- 


22  Law  Latin 

bant.  in  servum  aeque  verberatuni  animadvertebatur,  sed  postea 
improbata  est  asperitas  poenae,  et  tani  ex  servi  persona  qiiani  ex  liberi 
quadrupli  actio  praetoris  edicto  constituta  est. — nee  manifesti  furti  poena 
per  legem  XII  tabularum  diipli  inrogatur,  eamque  etiam  praetor  con- 
servat. — eoncepti  et  oblati  poena  ex  lege  XII  tabularum  tripli  est,  eaque 
similiter  a  praetore  servatur. — prohibit!  actio  quadrupli  est  ex  edicto 
praetoris  introducta.  lex  autem  eo  nomine  nullam  poenam  constituit; 
hoc  solum  praecipit,  ut,  qui  quaerere  velit,  nudus  quaerat,  licio  cinctus, 
lancem  habens;  qui,  si  quid  invenerit,  iubet  id  lex  furtum  manifestum 
esse. 

XLII  Contrectation 

furtum  autem  fit  non  solum,  cum  quis  intercipiendi  causa  rem  alienam 
amovet,  sed  generaliter,  cum  quis  rem  alienam  invito  domino  contrectat. — 
itaque,  si  quis  re,  quae  apud  eum  deposita  sit,  utatur,  furtum  committit; 
et,  si  quis  utendam  rem  acceperit  eamque  in  alium  usum  transtulerit, 
furti  obligatur;  veluti,  si  quis  argentum  utendum  acceperit,  quasi  amicos 
ad  cenam  invitaturus,  et  id  peregre  secum  tulerit,  aut  si  quis  equum, 
gestandi  gratia  commodatum,  longius  aliquo  duxerit,  quod  veteres  scrip- 
serunt  de  eo,  qui  in  aeiem  perduxisset. — placuit  tamen,  eos,  qui  rebus 
commodatis  aliter  uterentur  quam  utendas  aecepissent,  ita  furtum 
committere,  si  intellegant  id  se  invito  domino  facere  eumque,  si  intellexisset, 
non  permissurum;  at  si  permissurum  credant,  extra  furti  crimen  videri, 
optima  sane  distinctione,  quod  furtum  sine  dolo  malo  non  committitur. — 
sed,  et  si  credat  aliquis  invito  domino  se  rem  contrectare,  domino  autem 
volente  id  fiat,  dicitur  furtum  non  fieri.  unde  illud  quaesitum  et 
probatum  est:  cum  Titius  servum  meum  sollicitaverit,  ut  quasdam  res 
mihi  subriperet  et  ad  eum  perferret,  et  servus  id  ad  me  pertulerit,  ego, 
dum  volo  Titium  in  ipso  delicto  deprehendere,  permiserim  servo  quasdam 
res  ad  eum  perferre,  utrum  furti  an  servi  corrupt!  iudicio  teueatur.  Titius 
mihi,  an  neutro?  responsum,  neutro  eum  teneri,  furti  ideo,  quod  non 
invito  me  res  contrectarit,  servi  corrupt!  ideo,  quod  deterior  servus  factus 
non  sit. 

XLIII    Injury  to  Things  (lex  AquiJia  cap.  I) 

damn!  iniuriae  actio  constituitur  per  legem  Aquiliam,  cuius  primo 
capite  cautum  est,  si  quis  hominem  alienum,  alienamve  quadrupedem, 
quae  pecudum  numero  sit,  iniuria  occiderit,  quanti  ea  res  in  eo  anno 
plurimi  fuerit,  tantum  domino  dare  damnetur.  iniuria  autem  occidere 
intellegitur,  cuius  dolo  aut  culpa  id  aceiderit,  nee  ulla  alia  lege  damnum, 
quod  sine  iniuria  datur,  reprehenditur;  itaque  impunitus  est,  qui  sine 
culpa   et  dolo  malo  casu  quodam   damnum   committit.     nee   solum   corpus 


Law  Latin  23 

in  actione  huius  legis  aestimatur;  sed  sane,  si,  servo  oeciso,  plus  dominiis 
capiat  damni,  quam  pretium  servi  sit,  id  quoque  aestimatur,  velut,  si 
servus  meus  ab  aliquo  heres  institutus,  antequam  iussu  meo  hereditatem 
cerneret,  occisus  fuerit;  non  enim  tantum  ipsius  pretium  aestimatur, 
sed  et  hereditatis  amissae  quantitas. — item,  si  ex  gemellis  vel  ex  comoedis 
vel  ex  symphoniacis  unus  occisus  fuerit,  non  solum  occisi  fit  aestimatio, 
sed  eo  amplins  id  quoque  computatur,  quod  eeteri,  qui  supersunt,  depretiati 
sunt,  idem  iuris  est  etiam,  si  ex  pari  mularum  unam  vel  etiam  ex 
quadrigis  equorum  unum  oceiderit. — cuius  autem  servus  occisus  est,  is 
liberum  arbitrium  liabet  vel  capitali  crimine  reum  facere  eum,  qui 
oceiderit,  vel  hac  lege  damnum  persequi.  quod  autem  adiectum  est  in 
hac  lege  „quanti  in  eo  anno  plurimi  ea  res  f uerit' %  illud  efficit:  si  clodum 
puta  aut  luscum  servum  oceiderit,  qui  in  eo  anno  integer  fuerit,  ut 
non,  quanti  clodus  aut  luscus,  sed,  quanti  integer  fuerit,  aestimatio  fiat, 
quo  fit,  ut  quis  plus  interdum  consequatur,  quam  ei  damnum  datum  est. 

XLIV    {lex  Aquilia   cap.   Ill) 

capite  tertio  de  omni  eetero  damno  cavetur.  itaque,  si  quis  servum 
vel  eam  quadrupedem,  quae  pecudum  numero  est,  vulneraverit,  sive  eam 
quadrupedem,  quae  pecudum  numero  non  est,  velut  canem,  aut  feram 
bestiam,  velut  ursum,  leonem,  vulneraverit  vel  oceiderit,  hoc  capite  actio 
constituitur.  in  ceteris  quoque  animalibus,  item  in  omnibus  rebus,  quae 
anima  carent,  damnum  iniuria  datum  hac  parte  vindicatur,  si  quid  enim 
ustum  aut  ruptum  aut  fractum  fuerit,  actio  hoc  capite  constituitur, 
quamquam  potuerit  sola  „rupti' '  appellatio  in  omnes  istas  causas  sufficere; 
ruptum  enim  intellegitur,  quod  quoquo  modo  corruptum  est;  unde  non 
solum  usta  aut  rupta  aut  fracta,  sed  etiam  scissa  et  collisa  et  effusa  et 
quoquo  modo  vitiata  aut  perempta  atque  deteriora  facta  hoc  verbo 
coutinentur. — hoc  tamen  capite  non,  quanti  in  eo  anno,  sed  quanti  in 
diebus  triginta  proxumis  ea  res  fuerit,  damnatur  is,  qui  damnum  dederit. 
ac  ne  „plurimi''  quidem  verbum  adicitur;  et  ideo  quidani  putaverunt, 
liberum  esse  iudici,  ad  id  tempus  ex  diebus  triginta  aestimationem 
redigere,  quo  plurimi  res  fuit,  vel  ad  id,  quo  minoris  fuit.  sed  Sabino 
placuit,  proinde  habendum,  ac  si  etiam  hac  parte  „plurimi''  verbum 
adiectum  esset;  nam  legis  latorem  contentum  fuisse,  quod  prima  parte  eo 
verbo  usus  esset. — ceterum  etiam  placuit,  ita  demum  ex  ista  lege 
actionem  esse,  si  quis  corpore  suo  damnum  dederit;  ideoque,  alio  modo 
damno  dato,  utiles  actiones  dantur,  velut,  si  quis  alienum  hominem  aut 
pecudem  incluserit  et  fame  necaverit,  aut  iumentum  tam  vehementer 
egerit,  ut  rumperetur;  item,  si  quis  alieno  servo  persuaserit,  ut  in  arborem 
ascenderet  vel  in  puteum  descenderet,  et  is  ascendendo  aut  descendendo 
ceciderit  et  aut  mortuus  fuerit  aut  aliqua  parte  corporis  laesus  sit. — item 


24  Law  Latin 

contra,  si  quis  alienum  servum  de  ponte  aut  ripa  iu  flumeii  proieeerit  et 
is  suffocatus  fuerit,  hie  quoque  eorpore  suo  damuum  dedisse  eo,  quod 
proieeerit,   non   difiiciliter   iutellegi  potest. 

XLV  Injury  to  Person   (iniuria) 

iniuria  committitur  non  solum,  cum  quis  pugno  puta  aut  fuste  percussus 
vel  etiam  verberatus  erit,  sed  etiam,  si  cui  convieium  factum  fuerit,  sive 
quis  bona  alieuius  quasi  debitoris,  sciens,  eum  nihil  sibi  debere,  pro- 
scripserit,  sive  quis  ad  infamiam  alieuius  libellum  aut  carmen  scripserit, 
sive  quis  matrem  familias  aut  praetextatum  adsectatus  fuerit,  et  denique 
aliis  pluribus  modis. — pati  autem  iniuriam  videmur  non  solum  per  nosmet 
ipsos,  sed  etiam  per  liberos  nostros,  quos  in  potestate  habemus,  item  per 
uxores  nostras,  quamvis  in  manu  nostra  non  sint.  itaque,  si  veluti  filiae 
meae,  quae  Titio  nupta  est,  iniuriam  feeeris,  non  solum  filiae  nomine 
tecum  agi  iniuriarum  potest,  verum  etiam  meo  quoque  et  Titii  nomine. 

XLVI  Deceit  and  Blame    (dolus  et  culpa) 

nullus  videtur  dolo  facere,  qui  suo  iure  utitur.  magna  negligeutia 
culpa  est,  magna  culpa  dolus  est.  culpa  dolo  proxima  dolum  repraesentat. 
lata  culpa  est  nimia  neglegentia,  id  est  non  intellegere,  quod  omnes 
intellegunt.  culpa  abest,  si  omnia  facta  sunt,  quae  diligentissimus 
quisque  observaturus  fuisset. 


F.     LAW  OF  PEESONS 
XLVII  Division  of  Law  of  Persons 

et  quidem  summa  divisio  de  iure  personarum  haee  est,  quod  omnes 
homines  aut  liberi  sunt  aut  servi.  rursus  liberorum  hominum  alii  ingenui 
sunt,  alii  libertini.  ingenui  sunt,  qui  liberi  nati  sunt;  libertini,  qui  ex 
iusta  servitute  manumissi  sunt. 

sequitur  de  iure  personarum  alia  divisio.  nam  quaedam  personae  sui 
iuris  sunt,  quaedam  alieno  iuri  sunt  subiectate.  sed  rursus  earum 
personarum,  quae  alieno  iuri  subiectae  sunt,  aliae  in  potestate,  aliae 
in  manu,  aliae  in  mancipio  sunt,  videamus  nunc  de  iis,  quae  alieno  iuri 
subiectae  sint.  nam  si  eognoverimus,  quae  istae  personae  sint,  simul 
intellegemus,  quae  sui  iuris  sint. — ac  prius  dispieiamus  de  iis,  qui  in 
aliena  potestate  sunt. 


Law  Latin  25 

Power 
(potestas) 

XLVIII   [Over  Slaves] 

in  potestate  itaque  simt  servi  dominorum.  quae  quidem  potestas  iuris 
gentium  est;  nam  apud  onmes  peraeque  gentes  animadvertere  possumus, 
dominis  in  servos  vitae  necisque  potestatem  esse,  et  quodcumque  per 
servum  adquiritur,  id  domino  adquiritur,  sed  hoc  tempore  neque  civibus 
Eomanis  nee  ullis  aliis  hominibus,  qui  sub  imperio  populi  Eomani  sunt, 
licet  supra  modum  et  sine  causa  in  servos  suos  saevire.  nam  ex  constitutione 
sacratissimi  imperatoris  Antonini,  qui  sine  causa  servum  suum  occiderit, 
non  minus  teneri  iubetur,  quam  qui  alienum  servum  occiderit.  sed  et 
niaior  quoque  asperitas  dominorum  per  eiusdem  principis  constitutionem 
coercetur.  nam,  consultus  a  quibusdam  praesidibus  provinciarum  de  his 
servis,  qui  ad  fana  deorum  vel  ad  statuas  principum  confugiunt,  praecepit, 
ut,  si  intolerabilis  videatur  dominorum  saevitia,  eogatur  servos  suos 
vendere.  et  utrumque  recte  fit;  male  enim  nostro  iure  uti  non  debemus. 
qua  ratione  et  prodigis  interdicitur  bonorum  suoruni  administratio. 
ceterum,  cum  apud  cives  Romanos  duplex  sit  dominium  (nam  vel  in  bonis 
vel  ex  iure  Quiritium  vel  ex  utroque  iure  cuiusque  servus  esse  intellegitur), 
ita  demum  servum  in  potestate  domini  esse  dicemus,  si  in  bonis  eius  sit, 
etiamsi  simul  ex  iure  Quiritium  eiusdem  non  sit.  nam,  qui  nudum  ius 
Quiritium  in  servo  habet,  is  potestatem  habere  non  intellegitur. 

XLIX    [Over   Son   in   Power] 

item  in  potestate  nostro  sunt  liberi  nostri,  quos  iustis  nuptiis  pro- 
creavimus.  quod  ius  proprium  civium  Romanorum  est — fere  enim  nulli 
alii  sunt  homines,  qui  talem  in  filios  suos  habent  potestatem,  qualem  nos 
habemus — idque  divi  Hadriani  edicto,  quod  proposuit  de  his,  qui  sibi 
liberisque  suis  ab  eo  civitatem  Romanam  petebant,  significatur. 

L  Marriage  with  Manus 

nunc  de  his  personis  videamus,  quae  in  manu  nostra  sunt,  quod  et 
ipsum  ius  proprium  civium  Romanorum  est.  sed  in  potestate  quidem  et 
masculi  et  feminae  esse  solent;  in  mauum  autem  feminae  tantum  ron- 
veniunt.  olim  itaque  tribus  niodis  in  manum  conveniebant,  usu,  farreo, 
coemptione.  usu  in  manum  conveniebat,  quae  anno  continuo  nupta  per- 
severabat;  quia  enim  velut  annua  possessione  usu  capiebatur,  in  familiam 
viri  transibat  filiaeque  locum  obtinebat.  itaque  lege  duodecim  tabularum 
cautum    est,   ut,   si    qua    nollet    eo   modo    in    manum    mariti   convenire,   ea 


26  Law  Latin 

quotaunis  trinoctio  abesset  atque  eo  modo  euiusque  anni  usum  inter- 
rumperet.  sed  hoe  totiim  ius  partim  legibus  sublatum  est,  partim  ipsa 
desuetudine  obliteratum  est.  farreo  iu  maiiuni  eouveniunt  per  quoddam 
genus  sacrificii,  quod  lovi  farreo  fit;  in  quo  farreus  panis  adhibetur, 
unde  etiam  confarreatio  dicitur;  complura  praeterea  huius  iuris  ordinandi 
gratia  cum  certis  et  sollemnibus  verbis,  praesentibus  decern  testibus, 
aguntur  et  fiunt. — quod  ius  etiam  nostris  temporibus  in  usu  est.  nam 
flamines  maiores,  id  est  Diales,  Martiales,  Quirinales,  item  reges  sacrorum, 
nisi  ex  farreatis  nati,  non  leguntur;  ac  ne  ipsi  quidem  sine  confarreatione 
sacerdotium  habere  possunt. — coemptione  vero  in  manum  conveniunt  per 
mancipationem,  id  est  per  quandam  imaginariam  venditiouem.  nam, 
adhibitis  non  minus  quam  quinque  testibus  civibus  Eonianis  puberibus, 
item  libripen<le,  emit  vir  mulierem,  cuius  in  manum  eonveuit. 

LI  Lawfulness  of  Marriage,   Degree   of  Relationship 

iustas  autem  nuptias  contraxisse,  liberoscpe  iis  procreatos  in  potestate 
habere,  cives  Romani  ita  intelleguntur,  si  cives  Romanas  uxores  duxerint 
vel  etiam  Latinas  peregrinasve,  cum  quibus  conubium  habeant;  cum  enim 
conubium  id  efficiat,  ut  liberi  patris  condicionem  sequantur,  evenit,  ut 
non  solum  cives  Romani  fiant,  sed  et  in  potestate  patris  sint.  unde  et 
veteranis  quibusdam  concedi  solet  principalibus  constitutionibus  conubium 
cum  his  Latinis  peregrinisve,  quas  primas  post  missionem  uxores 
duxerint;  et  qui  ex  eo  matrimonio  nascuntur,  et  cives  Romani  et  in 
potestatem  parentum  fiunt. — nee  tamen  omnes  nobis  uxores  ducere  licet, 
nam  a  quarundam  nuptiis  abstinere  debemus.  inter  eas  enim  personas, 
quae  parentum  liberorumve  locum  inter  se  obtinent,  nuptiae  contrahi 
non  possunt,  nee  inter  eas  conubium  est,  velut  inter  patrem  et  filiam, 
vel  inter  matrem  et  filium,  vel  inter  avum  et  neptem;  et  si  tales  personae 
inter  se  coierint,  nefarias  et  incestas  nuptias  contraxisse  dieuntur.  et 
haec  adeo  ita  sunt,  ut,  quamvis  per  adoptionem  parentum  liberorumve 
loco  sibi  esse  coeperint,  non  possint  inter  se  matromonio  coniungi,  in 
tantum,  ut  etiam  dissoluta  adoptione  idem  iuris  maneat.  itaque  eam, 
quae  mihi  per  adoptionem  filiae  seu  neptis  loco  esse  coeperit,  non  potero 
uxorem  ducere,  quamvis  eam  emancipaverim.  inter  eas  quoque  personas, 
quae  ex  transverse  •  gradu  cognatione  iunguntur,  est  quidem  similis 
observatio,  sed  non  tanta,  sane  inter  fratrem  et  sororem  prohibitae  sunt 
nuptiae,  sive  eodem  patre  eademque  mat  re  nati  fuerint,  sive  alterutro 
eorum.  sed,  si  qua  per  adoptionem  soror  mihi  esse  coeperit,  quamdiu 
quidem  constat  adoptio,  sane  inter  me  et  eam  nuptiae  non  possunt  con- 
sistere.  cum  vero  per  emancipationem  adoptio  dissoluta  sit,  potero  cam 
uxorem  ducere.  sed,  et  si  ego  emancipatus  fuero,  nihil  impedimento  erit 
nuptiis. — fratris  filiam  uxorem  ducere  licet,  idque  primum  in  usum  venit. 


Law  Latin*  27 

cum  (livus  Claudius  Agrippinam,  fratris  sui  filiani,  uxorem  duxisset. 
sororis  uero  filiam  uxorem  dueere  nou  licet,  et  haec  ita  principalibus 
constitutionibus  significantur.  item  amitam  et  materteram  uxorem  dueere 
non  licet,  item  eam,  quae  mihi  quondam  socrus  aut  uurus  aut  [)rivigna 
aut  noverca  fuit. — ergo,  si  quis  nefarias  atque  incestas  nuptias  contra- 
xerit,  neque  uxorem  habere  videtur  neque  liberos.  itaque  hi,  qui  ex  eo 
coitu  nascuntur,  matrem  quidem  habere  videntur,  patrem  vero  non  utique, 
nee  ob  id  in  potestate  eius  sunt,  quales  sunt  ii,  quos  mater  vulgo  concepit; 
nam  et  hi  patrem  habere  non  intelleguntur,  cum  is  etiam  incertus  sit. 

LII  Reception  and   Status  of  Children    (adopiio,  adrogatio) 

non  solum  tamen  naturales  liberi  secundum  ea,  quae  diximus,  in 
potestate  nostro  sunt,  verum  et  hi,  quos  adoptamus.  adoptio  autem 
duobus  modis  fit,  aut  populi  auctoritate  aut  imperio  magistratus,  velut 
praetoris.  populi  auctoritate  adoptamus  eos,  qui  sui  iuris  sunt.  (|uae 
sjjecies  adoptionis  dicitur  adrogatio,  quia  et  is,  qui  adoptat,  rogatur,  id 
est  interrogatur,  an  velit  eum,  quem  adoptaturus  sit,  iustum  sibi  filium 
esse;  et  is,  qui  adoptatur,  rogatur,  an  id  fieri  patiatur;  et  populus  rogatur, 
an  id  fieri  iubeat. — imperio  magistratus  adoptamus  eos,  qui  in  potestate 
parentum  sunt,  sive  primum  gradum  liberorum  obtineant,  qualis  est  filius 
et  filia,  sive  inferiorem,  qualis  est  nepos  neptis,  pronepos  proneptis.  et 
quidem  ilia  adoptio,  quae  per  populum  fit,  nusquam  nisi  Romae  fit.  at 
haec  etiam  in  provinciis  apud  praesides  earum  fieri  solet.  item  per 
populum  feminae  non  adoptantur,  nam  id  magis  placuit.  apud  praetorem 
vero  vel  in  provinciis  apud  proconsulem  legatumve  etiam  feminae  solent 
adoptari.  item  impuberem  apud  populum  adoptari  aliquando  prohibitum 
est,  aliquando  permissum  est. 

LIU  Guardianship    (tutehi) 

permissum  est  parentibus,  liberis,  quos  in  potestate  sua  habent, 
testamento  tutores  dare,  masculini  quidem  sexus  impuberibus,  feminini 
vero  impuberibus  puberibusque,  vel  cum  nuptae  sint.  veteres  enim 
voluerunt  feminas,  etiamsi  perfectae  aetatis  sint,  propter  animi  levitatem 
in  tutela  esse,  itaque,  si  quis  filio  filiaeque  testamento  tutorem  dederit, 
et  ambo  ad  pubertatem  pervenerint,  filius  quidem  desinit  habere  tutorem, 
filia  vero  nihilominus  in  tutela  permanet;  tantum  enim  ex  lege  Julia 
et  Papia  Poppaea  iure  liberorum  a  tutela  liberantur  feminae. — loquimur 
autem  exceptis  virginibus  Vestalibus,  quas  etiam  veteres  in  honorem 
sacerdotii  liberas  esse  voluerunt,  itaque  etiam  lege  xii  tabularum  cautum 
est.  nepotibus  autem  neptibusque  ita  demum  possumus  testamento 
tutores  dare,  si  post  mortem  nostram  in  patris  sui  potestatem  iure 
recasuri  non  sint. — itaque,  si  filius  mens  mortis  meae  tempore  in  potestate 


28  Laiv  Latin 

mea  sit,  nepotes  ex  eo  non  poteruut  ex  testamento  meo  habere  tutorem, 
quamvis  in  potestate  mea  fuerint,  scilicet  quia,  mortuo  me,  in  patris 
sui  potestate  futuri  sunt,  cum  tamen  in  compluribus  aliis  causis  postumi 
pro  iam  natis  habeantur,  et  in  hac  causa  placuit,  non  minus  postumis 
quam  iam  natis  testamento  tutores  dari  posse,  si  modo  in  ea  causa  sint, 
ut,  si  vivis  nobis  nascantur,  in  potestate  nostro  fiant.  hos  enim  etiam 
heredes  instituere  possumus,  cum  extraneos  postumos  heredes  instituere 
permissum  non  sit.  uxori,  quae  in  manu  est,  proinde  ac  filiae,  item  nurui, 
quae  in  filii  manu  est,  proinde  ac  nepti,  tutor  dari  potest. 

LIV      Lessening  of  Legal  Capacity  (capitis  deminutio) 

est  autem  capitis  deminutio  prioris  status  commutatio.  eaque  tribus 
modis  accidit.  nam  aut  maxima  est  capitis  deminutio,  aut  minor,  quam 
quidam  mediam  vocant,  aut  minima,  maxima  est  capitis  deminutio,  cum 
aliquis  simul  et  civitatem  et  libertatem  amittit.  quod  accidit  in  his, 
qui  servi  poenae  efficiuntur  atrocitate  sententiae,  vel  liberti,  ut  ingrati 
circa  patronos,  condemnati,  vel,  qui  ad  pretium  participandum  se  venum- 
dari  passi  sunt,  minor  sive  media  est  capitis  deminutio,  cum  civitas 
quideni  amittitur,  libertas  vero  retinetur.  quod  accidit  ei,  cui  aqua  et 
igni  interdictum  fuerit,  vel  ei,  qui  in  insulam  deportatus  est.  minima 
est  capitis  deminutio,  cum  et  civitas  et  libertas  retinetur,  sed  status 
hominis  commutatur.  quod  accidit  in  his,  qui,  cum  sui  iuris  fuerunt, 
coeperunt  alieno  iuri  subiecti  esse,  vel  contra. — servus  autem  manumissus 
capite  non  minuitur,  quia  nullum  caput  habuit.  quibus  autem  dignitas 
magis  quam  status  permutatur,  capite  non  minuuntur,  et  ideo  senatu 
motos  capite  non  minui,  constat. — quod  autem  dictum  est,  manere 
cognationis  ins  et  post  capitis  deminutionem,  hoc  ita  est,  si  minima  capitis 
deminutio  interveniat;  manet  enim  cognatio.  nam  si  maxima  capitis 
deminutio  incurrat,  ius  quoque  cognationis  perit,  ut  puta  servitute 
alicuius  eognati,  et  ne  quidem,  si  manumissus  fuerit,  recipit  cognationem. 
sed,  et  si  in  insulam  deportatus  quis  sit,  cognatio  solvitur. 


G.  LAW  OF  INHERITANCE 

(hereditas,  successio) 

LY  Kinds  of  Wills 

testamentorum  genera  initio  duo  fuerunt.  nam  aut  calatis  comitiis 
testamentum  faciebant,  quae  comitia  bis  in  anno  testamentis  faciendis 
destinata  erant,  aut  in  procinctu,  id  est,  cum  belli  causa  arma  sumebant; 
procinctus  est  enim  expeditus  et  armatus  exercitus.  alterum  itaque  in 
pace  et  in  otio  faciebant,  alterum  in  proelium  exituri. — accessit   deinde 


Law  Latin  29 

tertium  genus  testamenti,  quod  j^er  aes  et  libram  agitur.  qui  eniiu  ne(|ue 
calatis  comitiis  neque  in  procinctu  testamentum  feeerat,  is,  si  subita 
morte  urguebatur,  amico  familiam  suam,  id  est  patrimonium  suum,  man- 
cipio  dabat  eumque  rogabat,  quid  euique  post  mortem  suam  dari  vellet. 
quod  testamentum  dicitur  per  aes  et  libram,  scilicet,  quia  per  mancipa- 
tionem  peragitur. — sed  ilia  quidem  duo  genera  testamentorum  in  desuetu- 
dinem  abierunt;  hoc  vero  solum,  quod  per  aes  et  libram  fit,  in  usu 
retentum  est. — sane  nunc  aliter  ordinatur,  quam  olim  solebat.  namque 
olim  familiae  emptor,  id  est,  qui  a  testatore  familiam  accipiebat  mancipio, 
heredis  locum  obtinebat,  et  ob  id  ei  mandabat  testator,  quid  euique  post 
mortem  suam  dari  vellet.  nunc  vero  alius  heres  testamento  instituitur,  a  quo 
etiam  legata  relinquuntur,  alius  dicis  gratia  propter  veteris  iuris  imitationem 
familiae  emptor  adhibetur.  eaque  res  ita  agitur:  qui  facit  testamentum, 
adhibitis,  sicut  in  ceteris  mancipationibus,  quinque  testibus  civibus 
Eomanis  puberibus  et  libripende,  postquam  tabulas  testamenti  scripserit, 
mancipat  alicui  dicis  gratia  familiam  suam.  in  qua  re  his  verbis  familiae 
emptor  utitur:  familiam  pecuniamque  tuam  endo  mandatela  tuo  custode- 
laque  mea  esse  aio,  eaque",  quo  tu  iure  testamentum  facere  possis  secundum 
legem  puplicam,  hoc  aere,  et,  ut  quidam  adiciunt,  aeneaque  libra  esto 
mihi  empta;  deinde  aere  percutit  libram  idque  aes  dat  testatori  velut 
pretii  loco;  deinde  testator  tabulas  testamenti  manu  tenens  ita  dicit: 
haec  ita,  ut  in  his  tabulis  cerisque  scripta  sunt,  ita  do  ita  lego  ita  testor, 
itaque  vos,  Quirites,  testimonium  mihi  perhibetote;  et  hoc  dicitur  nun- 
cupatio;  nuncupare  est  enim  palam  nominare,  et  sane,  quae  testator 
specialiter  in  tabulis  testamenti  scripserit,  ea  videtur  general!  sermono 
nominare  atcpie  confirmare. 

LVI    Testamentary    Capacity 

in  testibus  autem  non  debet  is  esse,  qui  in  potestate  est  aut  familiae 
emptoris  aut  ipsius  testatoris,  quia  propter  veteris  iuris  imitationem 
totum  hoc  negotium,  quod  agitur  testamenti  ordinandi  gratia,  creditur 
inter  familiae  emptorem  agi  et  testatorem.  quippe  olim,  ut  proxime 
diximus,  is,  qui  familiam  testatoris  mancipio  accipiebat,  heredis  loco  erat; 
itaque  reprobatum  est  in  ea  re  domesticum  testimonium,  unde,  et  si  is, 
qui  in  potestate  patris  est,  familiae  emptor  adhibitus  sit,  pater  eius  testis 
^sse  non  potest;  ac  ne  is  quidem,  qui  in  eadem  potestate  est,  velut  f rater 
eius.  sed,  si  filius  familias  ex  casfcrensi  peculio  jiost  missioneni  faciat 
testamentum,  nee  pater  eius  recte  testis  adhibetur  nee  is,  qui  in  potestate 
patris  est. — de  libripende  eadem,  quae  et  de  testibus,  dicta  esse 
intellegamus,  nam  et  is  testium  numero  est. — is  vero,  qui  in  potestate 
heredis  aut  legatarii  est,  cuiusve  heres  ipse  aut  legatarius  in  potestate 
est,    quique   in    eiusdem   potestate    est,    adeo   testis    et    libripens    a<lhiV)eri 


30  Laiv  Latin 

l)otest,  lit  ipse  qiioque  heres  aiit  legatarius  iure  adhibeatur. — sed  tamen, 
quod  ad  heredem  pertinet,  quique  in  eius  potestate  est,  euiusve  is  in 
potestate  erit,  minime  hoc  iure  uti  debemus. 

LVII  Division  of  Inheritance 

et  unum  honiinem  et  plures  in  infinitum,  quot  quis  velit,  heredes 
facere  licet,  hereditas  plerumque  dividitur  in  duodecim  uncias,  quae 
assis  appellatione  continentur.  habent  autem  et  hae  x^s^^^^^s  propria 
nomina  ab  uncia  usque  ad  assem,  ut  puta  haec:  sextans,  quadrans,  triens, 
quincunx,  semis,  septunx,  bes,  dodrans,  dextans,  deunx,  as.  non  autem 
utique  duodecim  uncias  esse  oportet.  nam  tot  unciae  assem  efficiunt, 
quot  testator  voluerit,  et,  si  unum  tiantum  quis  ex  semisse  verbi  gratia 
heredem  seripserit,  totus  as  in  semisse  erit;  neque  enim  idem  ex  parte 
testatus  et  ex  parte  intestatus  decedere  potest,  nisi  sit  miles,  cuius  sola 
voluntas  in  testando  spectatur. — et  e  contrario  potest  quis  in,  quantas- 
cumque  voluerit  plurimas,  uncias  suam  hereditatem  dividere. — si  plures 
instituantur,  ita  demum  partium  distributio  necessaria  est,  si  nolit 
testator,  eos  ex  aequis  partibus  heredes  esse,  satis  enim  constat,  nuUis 
partibus  nominatis,  aequis  ex  partibus  eos  heredes  esse,  partibus  autem 
in  quorundam  personis  expressis,  si  quis  alius  sine  parte  nominatus  erit. 
si  quidem  aliqua  pars  assi  deerit,  ex  ea  parte  heres  fit;  et  si  plures  sine 
parte  scripti  sunt,  omnes  in  eadem  parte  concurrent. — si  vero  totus  as 
completus  sit,  in  partem  dimidiam  vocatur  et  ille,  vel  illi  omnes,  in 
alteram  dimidiam.  nee.  interest,  primus  an  medius  an  novissimus  sine 
parte  scriptus  sit;  ea  enim  pars  data  intellegitur,  quae  vacat. — videamus, 
si  pars  aliqua  vacet,  nee  tamen  quisquam  sine  parte  heres  institutus  sit, 
quid  iuris  sit"?  veluti,  si  tres  ex  quartis  partibus  heredes  scripti  sunt,  et 
constat,  vacantem  partem  singulis  tacite  pro  hereditaria  parte  accedere 
et  perinde  haberi,  ac  si  ex  tertiis  partibus  heredes  scripti  essent.  et  ex 
diverso,  si  plus  in  portionibus  sit,  tacite  singulis  decrescere,  ut  si  verbi 
gratia  quattuor  ex  tertiis  partibus  heredes  scripti  sint,  perinde  habeatur, 
ac  si  unusquisque  ex  quarta  parte  scriptus  fuisset. — et,  si  plures  unciae 
quam  duodecim  distributae  sunt,  is,  qui  sine  parte  institutus  est,  quod 
dipondio  deest,  habebit;  idemque  erit,  si  dipondius  expletus  sit.  quae 
omnes  partes  ad  assem  postea  revocantur,  quamvis  sint  plurium  unciarum. 

LVIII  Intestate  Succession 

heredes  autem  aut  necessarii  dicuntur,  aut  sui  et  necessarii,  aut 
extranei.  necessarius  heres  est  servus  cum  libertate  heres  institutus, 
ideo  sic  appellatus,  quia,  sive  velit  sive  nolit,  omni  modo  post  mortem 
testatoris  protinus  liber  et  heres  est.  unde,  qui  facultates  suas  suspectas 
habet,  solet  servum  suum  primo  aut  secundo  vel  etiam  ulteriore  gradu 


Law  Latin  .  31 

liberum  et  heredem  instituere,  ut,  si  creditoribus  satis  non  fiat,  potius 
liuius  lieredes  quam  ipsius  testatoris  bona  veneant,  id  est,  ut  ignominia, 
quae  aecidit  ex  venditione  bonorum,  hunc  potius  heredem  quam  ipsum 
testatorem  contingat. —  sui  autem  et  necessarii  heredes  sunt  velut  filius 
filiave,  nepos  neptisve  ex  filio,  et  deinceps  ceteri,  qui  modo  in  potestate 
morientis  fuerunt.  sed,  uti  nepos  neptisve  suus  heres  sit,  non  suffieit,  eum 
in  potestate  avi  mortis  tempore  fuisse,  sed  opus  est,  ut  pater  quoque  eius 
vivo  patre  suo  desierit  suus  heres  esse,  aut  morte  interceptus,  aut  qualibet 
ratione  liberatus  potestate.  turn  enim  nepos  neptisve  in  locum  sui  patris 
suecedunt.  sed  sui  quidem  heredes  ideo  appellantur,  quia  domestic i 
heredes  sunt,  et  vivo  quoque  parente  quodammodo  domini  existimantur; 
unde  etiam,  si  quis  intestatus  mortuus  sit,  prima  causa  est  in  successione 
liberorum.— necessarii  vero  ideo  dicuntur,  quia  omni  modo,  sive  velint 
sive  noliut,  tam  ab  intestato  quam  ex  testamento,  heredes  fiunt.  sed  his 
praetor  permittit  abstinere  se  ab  hereditate,  ut  potius  parentis  bona 
veneant.  idem  iuris  est  et  in  uxoris  persona,  quae  in  manu  est,  quia 
filiae  loco  est,  et  in  nuru,  quae  in  manu  filii  est,  quia  neptis  loco  est. — quin 
etiam  similiter  abstinendi  potestatem  facit  praetor  etiam  ei,  qui  in  causa 
mancijiii  est,  si  cum  libertate  heres  institutus  sit,  cum  necessarius,  non 
etiam  suus  heres  sit,  tamquam  servus. — ceteri,  qui  testatoris  iuri  subiecti 
non  sunt,  extranei  heredes  appellantur.  itaque  liberi  quoque  nostri,  qui 
in  potestate  nostra  non  sunt,  heredes  a  nobis  instituti  sicut  extranei 
videntur.  qua  de  causa  et,  qui  a  matre  heredes  instituuntur,  eodem 
nuniero  sunt,  quia  feminae  liberos  in  potestate  non  habent.  servi  quoque, 
qui  cum  libertate  heredes  instituti  sunt,  et  postea  a  domino  manumissi, 
eodem  numero  habentur.  extraneis  autem  heredibus  deliberandi  potestas 
data  est  de  adeunda  hereditate  vel  non  adeunda.  sed  sive  is,  cui 
abstinendi  potestas  est,  immiscuerit  se  bonis  hereditariis,  sive  is,  cui  de 
adeunda  deliberare  licet,  adierit,  postea  relinquendae  hereditatis  faculta- 
teni  non  habet,  nisi  si  minor  sit  annorum  xxv;  nam  huius  aetatis 
hominibus,  sicut  in  ceteris  omnibus  causis  deceptis,  ita  etiam,  si  temere 
damnosam  hereditatem  susceperint,  praetor  succurrit.  scio  quidem,  divum 
Hadrianum  etiam  maiori  xxv  annorum  veniam  dedisse,  cum  post  aditam 
hereditatem  grande  aes  alienum,  quod  aditae  hereditatis  tempore  latebat, 
apparuisset. 


H.  LEGAL  DEFENSE 
Complaints   (actiones) 

LIX  Division  into  Personal  and  Eeal  Actions  (in  personam,  in  rem) 
superest,    ut    de    actionibus   loquamur.      actio    autem    nihil    aliud    est, 
quam   ius  persequendi   iudicio,   quod  sibi   debetur. 


32  .  Law  Latin 

oniiiiuni  actionuni,  qiiibus  inter  aliquos  apud  iudices  arbitrosve  de 
qiiaque  re  qiiaeritur,  siimma  divisio  in  duo  genera  diducitur,  aut  enim 
in  rem  sunt  aut  in  personam,  namque  agit  unusquisque  aut  cum  eo,  qui 
ei  obligatus  est  vel  ex  contractu  vel  ex  delirto,  quo  casu  proditae  actiones 
in  personam  sunt,  per  quas  intendit,  adversarium  ei  dare  aut  dare  facere 
oportere,  et  aliis  quibusdam  modis. — aut  cum  eo  agit,  qui  nullo  iure  ei 
obligatus  est,  movet  tamen  alicui  de  aliqua  re  controversiam.  quo  casu 
proditae  actiones  in  rem  sunt,  veluti,  si  rem  corporalem  possideat  quis, 
quam  Titius  suam  esse  atfirmet,  et  possessor  dominum  se  esse  dicat.  nam, 
si  Titius  suam  esse  intendat,  in  rem  actio  est.  aeque,  si  agat,  ius  sibi 
esse  fundo  forte  vel  aedibus  utendi  fruendi,  vel  per  fundum  vicini  eundi 
agendi,  vel  ex  fundo  vicini  aquam  ducendi,  in  rem  actio  est.  eiusdem 
generis  est  actio  de  iure  praediorum  urbanorum,  veluti,  si  agat,  ius  sibi 
esse  altius  aedes  suas  tollendi  prospiciendive,  vel  proiciendi  aliquid  vel 
immittendi  in  ^^cini  aedes. — contra  quoque  de  usu  fructu  et  de  servitutibus 
praediorum  rusticorum,  item  praediorum  urbanorum,  invicem  quoque 
proditae  sunt  actiones,  ut  quis  intendat,  ius  non  esse  adversario  utendi 
fruendi,  eundi  agendi  aquamve  ducendi,  item  altius  tollendi  prospiciendi 
proiciendi  immittendi.  istae  quoque  actiones  in  rem  sunt,  sed  negativae. 
quod  genus,  actionis  in  controversiis  rerum  corporalium  proditum  non 
est,  nam  in  his  is  agit,  qui  non  possidet.  ei  vero,  qui  possidet,  non  est 
actio  prodita,  per  quam  neget  rem  actoris  esse. — appellamus  autem  in 
rem  quidem  actionis  vindicationes;  in  personam  vero  actiones,  quibus 
dare  facere  oportere  intenditur,  condictiones.  condicere  enim  est  deniln- 
tiare  prisca  lingua,  nunc  vero  abusive  dicimus  condictionem  actionem 
in  personam  esse,  qua  actor  intendit,  dari  sibi  oportere,  nulla  enim  hoc 
tempore  eo  nomine  denuntiatio  fit. 

LX  Further  Division  of  Complaints,     Actions  of  Law 

agimus  autem  inter dum,  ut  rem  tantum  consequamur,  interdum,  ut 
poenam  tantum,  alias,  ut  rem  et  poenam.  rem  tantum  persequimur  velut 
actionibus,  quibus  ex  contractu  agimus.  poenam  tantum  persequimur 
velut  actione  furti,  et  iniuriarum,  et  secundum  quorundam  opinionem 
actione  „ui  bonorum  raptorum''.  nam  ipsius  rei  et  vindicatio  et  con- 
dictio  nobis  conpetit.  rem  vero  et  poenam  persequimur  velut  ex  his 
causis,  ex  quibus  adversus  infitiantem  in  duplum  agimus;  quod  accidit 
per  actionem  iudicati,  depensi,  damni  iniuriae  legis  Aquiliae.  aut  legatorum 
nomine,  quae  per  damnationem  certa  relicta  sunt,  actiones,  quas  in  usu 
veteres  habuerunt,  legis  actiones  appellabantur  vel  ideo,  quod  legibus 
proditae  erant.  (quippe  tunc  edicta  praetoris,  quibus  complures  actiones 
introductae  sunt,  nondum  in  usu  habebantur.)  vel  ideo,  quia  ipsarum 
legum    verbis   accommodatae    erant    et   ideo   immutabiles,    proinde    atque 


Law  Latin  33 

leges,  observabantur.  uncle  eum,  qui  de  vitibus  suceisis  ita  egisset,  ut 
ill  actione  vites  nominaret,  responsum  est,  rem  perdidisse,  quia  debuisset 
ai'bores  nominare,  eo  quod  lex  xii  tabularum,  ex  qua  de  vitibus  suceisis 
actio  conpeteret,  generaliter  de  arboribus  suceisis  loqueretur,  lege  autem 
agebatur  modis  quinque:  sacramento,  per  iudicis  postulationem,  per  con- 
dietionem,  per   mauus   iniectionem,   per  pignoris   capionem. 

LXI   Action  i^er  sacramentum 

si  in  rem  agebatur,  mobilia  quidem  et  moventia,  quae  modo  in  ins 
adferri  adducive  possent,  in  iure  vindicabantur  ad  liunc  modum.  qui 
vindicabat,  festucam  tenebat;  deinde  ipsam  rem  adprehendebat,  velut 
liominem,  et  ita  dicebat:  hunc  ego  hominem  ex  iure  Quiritium  meum  esse 
aio  secundum  suani  causam;  sicut  dixi,  ecce  tibi  vindictam  inpo3ui,  et 
siniul  homini  festucam  imponebat.  adversarius  eadem  similiter  dicebat 
et  faciebat.  cum  uterque  vindicasset,  praetor  dicebat;  mittite  ambo 
liominem,  illi  mittebant.  qui  prior  vindicaverat,  ita  alterum  interrogabat: 
„postulo,  anne  dicas,  qua  ex  causa  vindicaveris?'^  ille  respondebat:  „ius 
feci,  sicut  vindictam  inposui/'  deinde,  qui  prior  vindicaverat,  dicebat: 
quando  tu  iniuria  vindicavisti,  T)  aeris  sacramento  te  provoco;  adversarius 
quoque  dicebat  similiter:  „et  ego  te"  ;  scilicet,  si  de  re  M  aeris  plurisve 
agebatur  D,  si  de  minoris  L  asses  sacramenti  nominabant.  deinde  eadem 
sequebantur,  quae,  cum  in  personam  ageretur.  postea  praetor  secundum 
alterum  eorum  vindicias  dicebat,  id  est  interim  aliquem  possessorem 
constituebat,  ennique  iubebat,  praedes  adversario  dare  litis  et  vindiciarum, 
id  est  rei  et  fructuum;  alios  autem  praedes  ipse  praetor  ab  utroque 
accipiebat  sacramenti,  quod  id  in  publicum  cedebat. — festnca  autem  ute- 
bantur  quasi  hastae  loco,  signo  quodam  iusti  dominii,  quod  niaxime  sua 
esse  credebant,  quae  ex  liostibus  cepissent;  unde  in  centumviralibus 
iudiciis  hasta  praeponitur. — si  qua  res  talis  erat,  ut  sine  incommodo  non 
posset  in  ius  afferri  vel  adduci,  velut  si  columna  aut  grex  alicuius  pecoris 
esset,  pars  aliqua  inde  sumebatur,  deinde  in  eam  partem  quasi  in  totam 
rem  praesentem  fiebat  vindicatio.  itaque  velut  ex  grege  vel  una  oris  aut 
capra  in  ius  adducebatur,  vel  etiam  pilus  inde  sumebatur  et  in  ius 
afferebatur.  ex  nave  vero  et  columna  aliqua  pars  defringebatur.  similiter, 
si  de  fundo  vel  de  aedibus  sive  de  hereditate  controversia  erat,  pars 
aliqua  inde  sumebatur  et  in  ius  afferebatur,  et  in  eam  partem,  proiude 
atque  in  totam  rem  praesentem,  fiebat  vindicatio,  velut  ex  fundo  gleba 
sumebatur  et  ex  aedibus  tegula,  et,  si  de  hereditate  controversia  erat, 
aeque  res  vel  rei  pars  aliqua  inde  sumebatur. 


34  Law  Latin 


PART  II.     DIGEST 


A.     GENERAL 
1. 

(tit.  I,  2,  1.  2  pr.,  §  1-12  cle  origine  iuris) 

1.  2.  Pomponius.  libro  siugulari  Enehiidii.  necessarium  itaqiie  nobis 
videtur,  ipsius  iuris  originem  atque  processum  demonstrare.  §1.  et  quidem 
initio  civitatis  nostrae  popiilus  sine  lege  eerta,  sine  iure  certo  primiim  agere 
instituit,  omniaque  manu  a  regibns  giibernabantnr.  §  2.  postea  aneta  ad  ali- 
quem  moduni  civitate,  ipsum  Romulum  traditur  populum  in  triginta  partes 
divisisse.  quas  partes  curias  appel]a\dt  propterea,  quod  tunc  rei  publicae 
curam  per  sententias  partium  earum  expediebat.  et  ita  leges  quasdam  et  ipse 
curiatas  ad  populum  tulit.  tulerunt  et  sequentes  reges;  quae  omnes 
conscriptae  exstant  in  libro  Sexti  Papirii  ...  is  liber,  ut  diximus,  appel- 
latur  ins  Papirianum,  non  quia  Papirius  de  suo  quidquam  ibi  adiecit,  sed 
quod  leges  sine  ordine  latas  in  ununi  composuit.  §  3.  exactis  deinde  regibus 
lege  tribunicia  omnes  leges  hae  exoleverunt,  iterumque  coepit  populus 
Romanus  ineerto  magis  iure  et  eonsuetudine  ali(qua  uti)  quam  per 
latam  legem,  idque  prope  viginti  annis  passus  est.  §  4.  postea,  ne  diutius, 
hoc  fieret,  placuit,  publica  auctoritate  decern  constitui  viros,  per  cjuos 
peterentur  leges  a  Graecis  civitatibus,  et  civitas  fundaretur  legibus. 
quas  in  tabulas  eboreas  jjerscriptas  pro  rostris  composuerunt,  ut  possint 
leges  apertius  percipi,  datumque  est  eis  ius  eo  anno  (451  ante  Clir.  n.) 
in  civitate  summum,  uti  leges  et  corrigereut,  si  opus  esset,  et  interpre- 
tarentur,  neque  provocatio  ab  eis,  sicut  a  reliquis  magistratibus,  fieret;  et 
ita  appellatae  sunt  leges  duodecim  tabularum.  quarum  ferendarum 
auctorem  fuisse  decemviris  Hermodorum  quendam  Ephesium,  exulantem 
in  Italia,  quidam  rettulerunt.  §  5.  his  legibus  latis  coepit  (ut  naturaliter 
evenire  solet,  ut  interpretatio  desideraret  prudentum  auctoritatem)  neces- 
sarian! esse  disputationem  fori,  haec  disputatio  et  hoc  ius,  quod  sine 
scripto  venit  compositum  a  prudentibus,  propria  parte  aliqua  non 
appellatur,  ut  ceterae  partes  iuris  suis  nominibus  designantur  (datis 
propriis  nominibus  ceteris  partibus),  sed  communi  nomine  appellatur  ius 
civile.  §6.  deinde  ex  his  legibus  eodem  tempore  fere  actiones  composi- 
tae  sunt,  quibus  inter  se  homines  disceptarent.  quas  actiones  ne  populus, 
prout  vellet,  institueret,  certas  sollemnesque  esse  voluerunt,  et  appellatur 


Law  Latin  35 

liaec  pars  iiiris  legis  actiones,  id  est,  legitimae  actiones.  et  ita  eodem 
paene  tempore  tria  liaec  iura  nata  sunt:  leges  duodecim  tabularuni,  ex 
his  fluere  coepit  ius  civile,  ex  iisdem  legis  actiones  compositae  sunt, 
omnium  tamen  harum  et  interpretandi  scientia  et  actiones  apud  collegium 
pontificum  erant,  ex  quibus  constituebatur,  quis  quoquo  anno  praeesset 
privatis.  et  fere  populus  annis  prope  centum  hac  consuetudine  usus  est. 
§  7.  postea  cum  Appius  Claudius  proposuisset  et  ad  formam  redegisset 
has  actiones,  Gnaeus  Flavirs,  scriba  eius,  libertini  filius,  subreptum  librum 
populo  tradidit  (304  ante  Chr.  n.).  et  adeo  gratum  fuit  id  munus  populo, 
ut  tribunus  plebis  fieret,  et  senator,  et  aedilis  curulis.  hie  liber,  qui 
actiones  continet,  appellatur  ius  civile  Flavianum,  sicut  ille  ius  civile 
Papiriauum,  nam  nee  Gnaeus  Flavins  de  suo  quidquam  adiecit  libro. 
augescente  civitate,  quia  deerant  quaedam  genera  agendi,  non  post  niul- 
tum  temporis  spatium  Sextus  Aelius  alias  actiones  composuit,  et  librum 
populo  dedit,  qui  appellatur  ius  Aelianum,  §  8.  deinde  cum  esset  in 
civitate  lex  duodecim  tabularum  et  ius  civile,  essent  et  legis  actiones, 
evenit,  ut  plebs  in  discordiam  cum  patribus  perveniret,  et  secederet 
sibique  iura  constitueret,  quae  iura  plebi  scita  vocantur.  mox  cum 
revocata  est  plebs,  quia  multae  discordiae  nascebantur  de  his  plebi  scitis, 
pro  legibus  placuit  et  ea  observari  lege  Hortensia  (287  ante  Chr.  n.).  et 
ita  factum  est,  ut  inter  plebi  scita  et  legem  species  constituendi  interesset, 
potestas  autem  eadem  esset.  §  9.  deinde,  quia  difficile  plebs  convenire 
coepit,  populus  certe  multo  difficilius  in  tanta  turba  hominum,  necessitas 
ipsa  curam  rei  publicae  ad  senatum  deduxit.  ita  coepit  senatus  se  inter- 
ponere,  et,  quidquid  constituisset,  observabatur,  idque  ius  appellabatur 
senatus  consultum.  §  10.  eodem  tempore  et  magistratus  iura  reddebant, 
et,  ut  scirent  cives,  quod  ius  de  quaque  re  quisque  dicturus  esset,  seque 
praemuniret,  edicta  proponebant.  quae  e<licta  praetorum  ius  honorarium 
constituerunt.  honorarium  dicitur,  quod  ab  honore  praetoris  venerat. 
§  11.  novissime,  sicut  ad  pauciores  iuris  constituendi  vias  transisse,  ipsis 
rebus  dictantibus,  videbatur,  per  partes,  evenit,  ut  necesse  esset,  rei 
l)ublicae  per  unum  consuli;  nam  senatus  non  perinde  omnes  provincias 
probe  gerere  poterat.  igitur  constitute  principe  datum  est  ei  ius,  ut,  quod 
constituisset,  ratum  esset.  §  12.  ita  in  civitate  nostra  aut  iure,  id  est 
lege,  constituitur,  aut  est  proprium  ius  civile,  quod  sine  scripto  in  sola 
prudentum  interpretatione  consistit,  aut  sunt  legis  actiones,  quae  formam 
agendi  continent;  aut  plebisscitum,  quod  sine  auctoritate  patrum  est  con- 
stitutum;  aut  est  magistratuum  edictum,  unde  ius  honorarium  nascitur, 
aut  senatus  consultum,  quod  solum  senatu  constituente  inducitur  sine 
lege,  aut  est  principalis  constitutio,  id  est,  ut,  quod  ipse  princeps  con- 
stituit,  pro  lege  servetur. 


36  Law  Latin 

2. 

{de  lust  ilia  et  hire) 

11.  Paulus.  ius  pluribus  modis  dicitur.  uno  modo,  cum  id,  quod 
semper  aequum  ac  boiium  est,  ius  dicitur,  ut  est  ius  naturale,  altero  modo, 
quod  omuibus  aut  pluribus  in  quaque  civitate  utile  est,  ut  est  ius  civile, 
nee  minus  ius  recte  appellatur  in  civitate  nostra  ius  honorarium,  praetor 
quoque  ius  reddere  dicitur,  etiam  cum  inique  decernit,  relatione  scilicet 
facta  non  ad  id,  quod  ita  praetor  fecit,  sed  ad  illud,  quoil  praetorem 
facere  couvenit.  alia  significatione  ius  dicitur  locus,  in  quo  ius  redditur, 
appellatione  collata  ab  eo,  quod  fit,  in  eo,  ubi  fit.  quem  locum  determinare 
hoc  modo  possumus:  ubicunque  praetor  salva  maiestate  imperii  sui  salvo- 
que  more  maiorum  ius  dicere  constituit,  is  locus  recte  ius  appellatur. 


(de  significatione  verhorum) 

23.  Ulpianus.     rei  appellatione,  et  causae,  et  iura  continentur. 

195.  Ulpianus.  prouuntiatio  sermonis  in  sexu  masculino  ad  utjumque 
sexum  plerumcjue  porrigitur.  §  1.  familiae  appellatio  qualiter  accipiatur, 
videamus.  et  quidem  varie  accepta  est,  nam  et  in  res,  et  in  personas 
diducitur.  in  res,  ut  puta  in  lege  duodecim  tabularum  his  verbis  ,,adgnatus 
proximus  familiam  habeto' ' .  ad  personas  autem  ref ertur  familiae 
significatio  ita,  cum  de  patrono  et  liberto  loquitur  lex  „ex  ea  familia, 
inquit,  in  earn  familiam' ' ;  et  hie  de  singularibus  personis  legem  loqui 
constat.  §  2.  familiae  appellatio  refertur  et  ad  corporis  cuiusdam  signi- 
ficationem,  cpiod  aut  iure  proprio  ipsorum,  aut  communi  universae  cogna- 
tionis  continetur.  iure  proprio  familiam  dicimus  plures  personas,  quae 
sunt  sub  unius  potestate  aut  natura,  aut  iure  subiectae,  ut  puta  patrem- 
familias,  matremfamilias,  filiumfamilias,  filiamfamilias,  quique  deinceps 
viceni  eorum  sequuntur,  ut  puta  uepotes  et  neptes,  et  deinceps.  pater 
autem  familias  appellatur,  qui  in  domo  dominium  habet,  recteque  hoc 
nomine  appellatur,  quamvis  filium  non  habeat.  non  enim  solam  personam 
eius,  sed  et  ius  demonstramus,  denique  et  pupillum  patremfamilias 
appellamus.  et  cum  paterfamilias  moritur,  quotquot  capita  ei  subiecta 
fuerint,  singulas  familias  incipiunt  habere,  singuli  enim  patrumfamili- 
arum  nomen  subeunt.  idemque  eveniet  et  in  eo,  qui  emancipatus  est,  nam 
et  hie,  sui  iuris  effectus,  propriam  familiam  habet.  communi  iure  familiam 
dicimus  omnium  adgnatorum.  nam  et  si,  patrefamilias  mortuo,  singuli 
singulas  familias  habent,  tamen  omnes,  qui  sub  unius  potestate  fuerunt, 
recte  eiusdem  familiae  appellabuntur,  qui  ex  eadem  domo  et  gente  proditi 
sunt.  §  3.  servitutium  quoque  solemus  appellare  familias,  ut  in  „Edicto 
praetoris' '  ostendimus  sub  titulo  de  f urtis,  ubi  praetor  loquitur  de  familia 


Law  Latin  37 

publicanorum.  sed  ibi  non  omnes  servi,  sed  corpus  quoddam  servorum 
demonstratur,  huius  rei  causa  paratum,  hoc  est  vectigalis  causa,  alia. 
autem  parte  edicti  omnes  servi  continentur,  ut  de  hominibus  coactis,  et 
vi  bonorum  raj)torum,  item  redhibitoria,  si  deterior  res  reddatur  emtoris 
opera,  aut  familiae  eius,  et  interdicto  „unde  vi''  familiae  appellatio  omnes 
servos  comprehendit;  sed  et  filii  continentur.  §4.  item  appellatur  familia 
plurium  personarum,  quae  ab  eiusdem  ultimi  genitoris  sanguine  proficis- 
cuntur,  sicuti  dicimus  familiam  luliam,  quasi  a  fonte  quodam  memoriae. 
§  5.  mulier  autem  familiae  suae  et  caput  et  finis  est. 

198.  Ulpianus.  urbana  praedia  omnia  aedificia  accipimus,  non  solum 
ea,  quae  sunt  in  oppidis,  sed  et  si  forte  stabula  sunt,  vel  alia  meritoria  in 
villis,  et  in  vicis,  vel  si  praetoria  voluptati  tantum  deservientia,  quia 
urbanum  praedium  non  locus  facit,  sed  materia,  proinde  hortos  quoque, 
si  qui  sunt  in  aedificiis  constituti,  dicendum  est,  urbanorum  appellatione 
contineri,  plane  si  plurimum  horti  in  reditu  sunt,  vinearii  forte,  vel 
etiam  holitorii,  magis  haec  non  sunt  urbana. 

49.  Ulpianus.  bonorum  appellatio  aut  naturalis  aut  civilis  est.  natura- 
liter  bona  ex  eo  dicuntur,  quod  beant,  hoc  est,  beatos  faciunt;  beare  est 
j^rodesse.  in  bonis  autem  nostris  computari  sciendum  est,  non  solum, 
quae  dominii  nostri  sunt,  sed  et,  si  bona  fide  a  nobis  possideantur,  vel 
superfieiaria  sint.  aeque  bonis  adnumerabitur,  etiam  si  quid  est  in  action- 
ibus,  petitionibus,  persecutionibus;  nam  haec  omnia  in  bonis  esse  videntur. 

57.  Paulus.  cui  praecipua  cura  rerum  incumbit,  et  qui  magis,  quam 
ceteri,  diligentiam  et  sollicitudinem  rebus,  quibus  praesunt,  debent,  hi 
magistri  appellantur.  quin  etiam  ipsi  magi  stratus  per  derivationem  a 
magistris  cognominantur. 

35.  Idem,  restituere  autem  is  intelligitur,  qui  simul  et  causam  actori 
reddit,  quam  is  habiturus  esset,  si  statim  iudicii  accept!  tempore  res  ei 
reddita  fuisset,  id  est  et  usucapionis  causam,  et  fructuum. 

22.  Gains,  plus  est  in  restitutione,  quam  in  exhibitione.  nam  exhibere 
est,  praesentiam  corporis  praebere,  restituere  est,  etiam  possessorem 
facere,  fructusque  reddere;  pleraque  praeterea  restitutionis  verbo  con- 
tinentur. 

178.  Ulpianus.  pecuniae  verbum  non  solum  numeratam  i>eeuniam  com- 
plectitur,  verum  omnem  omnino  pecuniam,  hoc  est  onmia  corpora,  nam 
corpora  quoque  pecuniae  appellatione  contineri,  nemo  est,  qui  anibiget. 

46.  Ulpianus.  §  1.  matremfamilias  accipere  debemus  eam,  quae  non 
inhoneste  vixit.  matrem  enim  familias  a  ceteris  feminis  mores  dist-ernunt, 
atque  separant.  proinde  nihil  intererit,  nupta  sit,  an  vidua,  ingenua  sit, 
an  libertina,  nam  neque  nuptiae,  neque  natales  faciunt  matremfamilias, 
sed  boni  mores. 

24.  Gains,  nihil  est  aliud  hereditas,  quam  successio  in  universum  ius, 
quod  defunctus  habuit. 


38  Law  Latin 

178.  Uli)ianus,  §  1.  hereditas  iuris  nomen  est,  quod  et  accessionem,  et 
decessionem  in  se  reeipit.  hereditas  autem  vel  maxime  fruetibus  augetur, 
§2.  actionis  verbum  et  speciale  est,  et  generale.  nam  omnis  actio  dicitur, 
sive  in  personam,  sive  in  rem  sit  petitio.  sed  plerumque  actiones  personales 
solemus  dicere.  petitionis  autem  verbo  in  rem  actiones  significari  viden- 
tur.  persecutionis  verbo  extra  ordinarias  persecutioues  puto  contineri, 
ut  puta  fideicommissorum,  et  si  quae  aliae  sunt,  quae  non  habent  iuris 
ordinarii  exsecutionem. 


B.     THINGS,  POSSESSION,   OWNERSHIP 

4. 

{de  acquirenda  vel  amittenda  possess ione) 

3.  Paulus.  possideri  autem  possunt,  quae  sunt  corporalia.  §1.  et 
apiscimur  possessionem  corpore  et  animo,  neque  per  se  animo,  aut  per  se 
corpore.  quod  autem  diximus,  et  corpore  et  animo  acquirere  nos  debere 
possessionem,  non  utique  ita  accipiendum  est,  ut,  qui  fundum  possidere 
velit,  omnes  glebas  circumambulet,  sed  sufficit,  quamlibet  partem  eius 
fundi  introire,  dum  mente  et  cogitatione  hae  sit,  uti  totum  fundum  usque 
ad  terminum  velit  possidere.  §  2.  incertam  partem  rei  possidere  nemo 
potest,  veluti,  si  hac  mente  sis,  ut  quidquid  Titius  possidet,  tu  quoque 
veils  possidere,  §  3.  Neratius  et  Proculus,  et  solo  animo  non  posse  nos 
acquirere  possessionem,  si  non  antecedat  naturalis  possessio;  ideoque  si 
thesaurum  in  fundo  meo  positum  sciam,  continuo  me  possidere,  simul 
atque  possidendi  affectum  habuero,  quia,  quod  desit  naturali  possessioni, 
id  animus  implet.  quidam  putant,  Sabini  sententiam  veriorem  esse;  nee 
alias  eum,  qui  scit,  possidere,  nisi,  si  loco  motus  sit,  quia  non  sit  sub 
custodia  nostra;  quibus  consentio.  §  4.  ex  pluribus  causis  possidere 
eandem  rem  possumus,  ut  quidam  putant,  et  eum,  qui  usuceperit,  et  pro 
emptore,  et  pro  suo  possidere.  (sic  enim  et  si  ei,  qui  pro  emptore 
possidebat,  heres  sim,  eandem  rem  et  pro  emptore,  et  pro  herede  possideo), 
nee  enim,  sicut  dominium  non  potest  nisi  ex  una  causa  contingere,  ita  et 
possidere  ex  una  dumtaxat  causa  possumus  §  5.  ex  contrario  plures 
eandem  rem  in  solidum  possidere  non  possunt;  contra  naturam  quippe  est, 
ut,  cum  ego  aliquid  teneam,  tu  quoque  id  tenere  videaris.  Sabinus  tamen 
scribit,  eum,  qui  precario  dederit,  et  ipsum  possidere,  et  eum,  qui  precario 
acceperit.  idem  Trebatius  probabat  existimans,  posse  alium  iuste.  alium 
iniuste  possidere;  duos  iniuste,  vel  duos  iuste  non  posse,  quern  Labeo 
reprehendit,  quoniam  in  summa  possessionis  non  multum  interest,  iuste 
quis,  an  iniuste  possideat.  quod  est  verius,  non  magis  enim  eadem  pos- 
sessio apud  duos  esse  potest,  quam  ut  tu  stare  videaris  in  eo  loco,  in  quo 
ego  sto,  vel  in  quo  ego  sedeo,  tu  sedere  videaris.     §  6.  in  amittenda  quoque 


Laiv  Latin  39 

possessione  affeetio  eius,  qui  possidet,  intuenda  est.  itaque,  si  in  fundo 
sis,  et  tamen  nolis  eum  possidere,  protinus  amittes  possessionem,  igitur 
aniitti  et  animo  solo  potest,  quamvis  acquiri  non  potest.  §  7.  sed  et  si 
animo  solo  possideas,  licet  alius  in  fvmdo  sit,  adhuc  tamen  possides. 
§  8.  si  quis  nuntiet,  domum  a  latronibus  occupatam,  et  dominus  timore 
conterritus  noluerit  accedere,  amisisse  eum  possessionem  placet,  quodsi 
servus  vel  colonus,  per  quos  corpore  possidebam,  decesserint  diseesscrintve, 
animo  retinebo  possessionem.  §  9.  et  si  alii  tradiderim,  amitto  posses- 
sionem; nam  constat,  possidere  nos,  donee  aut  nostra  voluntate  discesseri- 
mus,  aut  vi  deiecti  fuerimus.  §  10.  si  servus,  quem  possidebam,  pro  libero 
se  gerat,  et  iudicium  liberale  pati  paratus  sit,  non  videbitur  a  <loniino 
possideri,  cui  se  adversarium  praeparat.  sed  hoc  ita  verum  est,  si  diu  in 
libertate  moratur.  alioquin,  si  ex  possessione  servitutis  in  libertatem 
reclamaverit,  et  liberale  iudicium  imploraverit,  nihilominus  in  possessione 
mea  est,  et  animo  eum  possideo,  donee  liber  fuerit  pronuntiatus.  §  11.  saltus 
hibernos  aestivosque  animo  possidemus,  quamvis  certis  temporibus  eos 
relinquamus.  §  12.  ceterum  animo  nostro,  corpore  etiam  alieno  possidemus, 
sieut  diximus,  per  colonum  et  servum.  nee  movere  nos  debet,  quod 
C|uasdam  res  etiam  ignorantes  possidemus,  id  est,  quas  servi  peculiariter 
paraverunt,  nam  videmur  eas  eorundem  et  animo  et  corpore  possidere. 
§  13.  Nerva  filius,  res  mobiles  excepto  homine,  quatenus  sub  custodia 
nostra  sint,  hactenus  possideri,  id  est,  quatenus,  si  velimus,  naturalem 
possessionem  nancisei  possimus.  nam  peeus  simul  atque  aberraverit,  aut 
vas  ita  exciderit,  ut  non  inveniatur,  protinus  desinere  a  nobis  possideri, 
licet  a  nullo  possideatur;  dissimiliter,  atque  si  sub  custodia  mea  sit,  nee 
inveniatur,  quia  praesentia  eius  sit,  et  tantum  eessat  interim  diligens 
inquisitio. 

5. 

(de  usurpationihus  et  usucapionihus) 

33.  lulianus.  §1.  quod  vulgo  respondetur,  ipsum  sibi  causam  posses- 
sionis  mutare  non  posse,  toties  verum  est,  quoties  quis  sciret,  se  bona  fide 
non  possidere,  et  lueri  faciendi  causa  ineiperet  possidere;  idque  per  liaec 
probari  posse:  si  quis  emerit  fundum  seiens  ab  eo,  cuius  non  erat,  pos- 
sidebit  pro  possessore,  sed,  si  eundeni  a  domino  emerit,  incipiet  pro 
emptore  possidere,  nee  videbitur  sibi  ipse  causam  possessionis  mutasse. 
idemque  iuris  erit,  etiamsi  a  non  domino  emerit,  cum  existimaret  eum 
dominum  esse,  idem  hie,  si  a  domino  heres  institutus  fuerit,  vel  bonorum 
eius  possessionem  aceeperit,  incipiet  fundum  pro  herede  possidere.  lioc 
amplius,  si  iustam  causam  habuerit  existimandi,  se  heredem  vel  bonorum 
possessorem  domino  extitisse,  fundum  pro  herede  possidebit,  nee  causam 
possessionis  sibi  mutare  videbitur.     cum   haec   igitur  recipiantur  in   eius 


40  Law  Latin 

persona,  qui  possessionem  habet,  quanto  niagis  in  colono  recipienda  sunt, 
qui  nee  vivo,  nee  mortuo  domino,  ullam  possessionem  habet?  et  certe,  si 
colonus  mortuo  domino  emerit  fundum  ab  eo,  qui  existimabat,  se  heredem 
eius  vel  bonorum  possessorem  esse,  incipiet  pro  emptore  possidere.  §  2.  si 
dominus  fundi  homines  armatos  venientes  existimaverit,  atque  ita  pro- 
fugerit,  quamvis  nemo  eorum  fundum  ingressus  fuerit,  vi  deiectus  videtur. 
sed  nihilominus  id  praedium,  etiam  antequam  in  potestatem  domini  redeat, 
a  bonae  fidei  possessore  usucapitur,  quia  lex  Plautia  et  lulia  ea  demum 
vetuit  longa  possessione  capi,  quae  vi  possessa  fuissent,  non  etiam  ex 
quibus  vi  quis  deiectus  fuisset.  §-3.  si  mihi  Titius,  a  quo  fundum  petere 
volebam,  possessione  cesserit,  usucapionis  eausam  iustam  habebo.  sed 
et  is,  a  quo  ex  stipulatu  fundum  petere  volebam,  cedendo  mihi  possessione, 
si  solvendi  causa  id  fecerit,  eo  ipso  efficiet,  ut  fundum  longo  tempore 
capiam.  §  4.  qui  pignori  rem  dat,  usucapit,  quamdiu  res  apud  creditorem 
est;  si  creditor  eius  possessionem  alii  tradiderit,  interpellabitur  usucapio, 
et  quantum  ad  usucapionem  attinet,  similis  est  ei,  qui  quid  deposuit,  vel 
<?ommodavit,  quos  palam  est  desinere  usucapere,  si  commodata  vel  deposita 
res  alii  tradita  fuerit  ab  eo,  qui  commodatum  vel  depositum  accepit. 
plane,  si  creditor  nuda  conventione  hypothecam  contraxerit,  usucapere 
debitor  perseverabit.  §  5.  si  rem  tuam,  cum  bona  fide  possiderem,  pignori 
tibi  dem  ignoranti  tuam  esse,  desino  usucapere,  quia  non  intelligitur  quis 
suae  rei  pignus  contrahere.  at  si  nuda  conventione  pignus  contractum 
fuerit,  nihilominus  usucapiam,  quia  hoc  quoque  modo  nullum  pignus  con- 
tractum videtur. 

6. 

(quod  vi  aid  clam) 

I.  Ulpianus.  praetor  ait  „quod  vi  aut  clam  factum  est,  qua  de  re 
agitur,  id,  cum  experiendi  potestas  est,  restituas/'  §  1.  hoc  interdictum 
restitutorium  est.  et  per  hoc  occursum  est  calliditati  eorum,  qui  vi  aut 
clam  quaedam  moliuntur,  iubentur  enim  ea  restituere.  §  2.  et  parvi  refert, 
utrum  ius  habuerit  faciendi,  an  non.  sive  enim  ius  habuit,  sive  non, 
tamen  tenetur  interdicto,  propter  quod  vi  aut  clam  fecit;  tueri  enim  ius 
suum  debuit,  non  iniuriam  comminisci.  §  4.  hoc  interdictum  ad  ea  sola 
opera  pertinet,  quaecunque  in  solo  vi  aut  clam  fiunt.  §  5.  quid  sit  vi 
factum,  vel  clam  factum,  videamus.  vi  factum  videri  Quintus  Mucius 
scripsit,  si  quis  contra,  quam  prohiberetur,  fecerit.  et  mihi  videtur  plena 
esse  Quinti  Mucii  definitio.  §  6.  sed  et,  si  quis  iactu  vel  minimi  lapilli 
prohibitus  facere,  perseveravit  facere,  hunc  quoque  vi  fecisse  videri, 
Pedius  et  Pomponius  scribunt;  eoque  iure  utimur. 

II.  Ulpianus.  .  is,  qui  in  puteum  vicini  aliquid  effuderit,  ut  hoc  facto 
aquam  corrumperet,  ait  Labeo,  interdicto,  „quod  vi  aut  clam' '  eum  teneri. 


Law  Latin  41 

portio  enim  agri  videtur  aqua  viva,  quemadmodum  si  quid  operis  in  aqua 
fecisset.  §  1.  quaesitum  est,  si  statuam  in  municipio  ex  loco  publico  quis 
sustulerit  vel  vi,  vel  clam,  an  hoc  interdicto  teneatur.  et  exstat  Cassii 
sententia,  eum,  cuius  statua  in  loco  publico  in  municipio  posita  sit  „quod 
vi  aut  clam''  agere  posse,  quia  interfuerit  eius,  earn  non  tolli.  municipes 
autem  etiam  furti  acturos,  quia  res  eorum  sit  quasi  publicata.  §  2.  si  quis 
de  monumento  statuam  sustulerit,  an  ei,  ad  quem  ius  sepulcri  pertineret, 
agere  permittitur?  et  placet,  et  in  his  interdicto  locum  esse,  et  sane 
dicendum  est,  si  qua  sepulcri  ornandi  causa  apposita  sint,  sepulcri  esse 
videri.  idem  est,  et  si  ostium  avellat  vel  effringat.  §  3.  si  quis  in  vineas 
meas  venerit,  et  inde  ridicas  abstulerit,  hoc  interdicto  tenebitur.  §  4,  quod 
ait  praetor  „quod  vi  aut  clam  factum  est",  ad  quod  tempus  referatur, 
videamus,  utrum  ad  praeteritum,  an  ad  praesens;  quae  species  apud 
lulianum  exposita  est.  ait  enim,  in  hoc  interdicto  praesentis  temporis 
significationem  accipi  debere;  si  tamen,  inquit,  ex  opere  damnum  datum 
fuerit,  aut  dominus,  aut  is,  cuius  fundo  nocitum  erit,  sua  impensa  id 
sustulerit,  utilius  probari,  ut  et  damnum  sarciatur,  et  impendia  restituantur. 
§  5,  interdictum  complectitur  id,  quodcunque  aut  vi,  aut  clam  factum  est. 
sed  interdum  evenit,  ut  quid  et  vi  et  clam  fiat,  partim  et  partim,  in  eodem 
opere,  ut  puta,  cum  prohiberem,  fundamenta  posuisti,  postea,  cum  con- 
venissem,  ne  reliquum  opus  fieret,  absente  et  ignorante  me  reliquum  opus 
perfecisti,  vel  contra  fundamenta  clam  iecisti,  deinde  cetera,  prohibente 
me,  aedificasti.  hoc  iure  utimur,  ut,  etsi  vi  et  clam  factum  sit,  inter- 
dictum hoc  sufficiat. 

.7. 

{de  rei  vindicatione) 

23.  Paulus.  in  rem  actio  competit  ei,  qui  aut  iure  gentium,  aut  iure 
civili  dominium  acquisivit.  §  1.  loco  sacra,  item  religiosa,  quasi  nostra 
in  rem  actione  peti  non  possunt.  §  2.  si  quis  rei  suae  alienam  rem  ita 
adiecerit,  ut  pars  eius  fieret,  veluti,  si  quis  statuae  suae  bracchium  aut 
pedem  alienum  adiecerit,  aut  scypho  ansam  vel  fundum,  vel  candelabro 
sigillum,  aut  mensae  pedem,  dominium  eius  totius  rei  effici,  vereque 
statuam  suam  dicturum  et  scyphum,  plerique  recte  dieunt.  §  3.  sed  et  id, 
quod  in  charta  mea  scribitur,  aut  in  tabula  pingitur,  statim  meum  fit 
(licet  de  pictura  quidam  contra  senserint  propter  pretium  picturae),  sed 
necesse  est,  ei  rei  cedi,  quod  sine  ilia  esse  non  potest.  §  4.  in  omnibus 
igitur  istis,  in  quibus  mea  res  per  praevalentiam  alienam  rem  trahit, 
meamque  efficit,  si  earn  rem  vindicem,  per  exceptionem  doli  mali  cogar 
pretium  eius,  quod  accesserit,  dare.  §  5.  item  quaecunque,  aliis  iuncta 
sive  adiecta,  accessionis  loco  cedunt,  ea,  qiiamdiu  cohaerent,  dominus 
vindicare  non   potest,     sed  ad   exhibendum  agere  potest,   ut   separentur, 


42  Law  Latin 

et  time  vindicentur,  scilicet  excepto  eo,  quod  Cassius  de  ferruminatione 
scribit.  dicit  enini,  si  statuae  suae  ferruminatione  iunctum  bracchium 
sit,  unitate  maioris  partis  consumi,  et  quod  semel  alienum  factum  sit, 
etiamsi  inde  abruptum  sit,  redire  ad  priorem  dominum  non  posse,  non 
item  in  eo,  quod  adijlumbatum  sit,  quia  ferruminatio  per  eandem  materiam 
facit  confusionem,  plumbatura  non  idem  efficit.  ideoque  in  omnibus  his 
casibus,  in  quibus  neque  ad  exhibendum,  neque  in  rem  locum  liabet,  in 
factum  actio  necessaria  est.  at  in  his  corporibus,  quae  ex  distantibus 
eorporibus  essent,  constat,  singulas  partes  retinere  suam  propriam  speciem,  ut 
singulas  partes  retinere  suam  propriam  speciem,  ut  singuli  homines, 
singulae  oves.  ideoque  posse  me  gregem  vindieare,  quamvis  aries  tuus 
sit  immixtus;  sed  et  te  arietem  vindieare  posse,  quod  non  idem  in 
cohaerentibus  eorporibus  eveuiret.  nam  si  statuae  meae  braeehium  alienae 
statuae  addideris,  non  posse  dici,  bacchium  tuum  esse,  quia  tota  statua  uno 
spiritu  continetur.  §  6.  tignum  alienum  aedibus  iunctum  nee  vindicari  potest 
propter  legem  duodecim  tabularum,  nee  eo  nomine  ad  exhibendum  agi,  nisi 
adversus  eum,  qui  sciens  alienum  iunxit  aedibus;  sed  est  actio  antiqua  de 
tigno  iuncto,  quae  in  duplum  ex  lege  duodecim  tabularum  descendit.  §  7. 
item  si  quis  ex  alienis  eaementis  in  solo  suo  aedifieaverit,  domum  quidem  vin- 
dieare poterit,  caementa  autem  resoluta  prior  dominus  vindieabif,  etiamsi 
post  tempus  usueapionis  dissolutum  sit  aedifieium,  postquam  a  bonae  fidei 
emptore  230ssessum  sit.  nee  enim  singula  caementa  usucapiuntur,  si  domus 
X)er  temporis  spatium  nostra  fiat. 


(de  damno   infecto) 

2.  Gains.  damnum  infeetum  est  damnum  uondum  factum,  quod 
futurum  veremur. 

9.  Ulpianus.  hoe  amplius  lulianus,  posse  dici,  compellendum  eum,  ut 
etiam  de  praeterito  damno  caveret;  quod  enim  re  integra  eustoditur,  hoe 
non  inique  etiam  post  ruinam  aedium  praestabitur.  integra  autem  re 
unusquisque  cogitur  aut  de  damno  infeeto  eavere,  aut  aedibus  earere, 
quas  non  defendit.  denique,  inquit,  si  quis  propter  angustias  temporis, 
aut  quia  reipublicae  causa  aberat,  non  potuerit  damni  infecti  stipulari, 
non  inique  praetorem  euraturum,  ut  dominus  vitiosarum  aedium  aut 
damnum  sareiat,  aut  aedibus  eareat.  sententiam  luliani  utilitas  eom- 
probat.  §  1.  de  his  autem,  quae  vi  fluminis  importata  sunt,  an  inter- 
dictum  dari  possit,  quaeritur.  Trebatius  refert,  eum  Tiberis  abuudasset, 
et  res  multas  multorum  in  aliena  aedificia  detulisset,  interdietum  a 
praetore  datum,  ne  vis  fieret  dominis,  quominus  sua  tollerent  auferrent, 
si  modo  damni  infecti  repromitterent.  §  2.  Alfenus  quoque  seribit,  si 
ex  fundo  tuo  crusta  lapsa  sit  in  meuni  fundum,  eamque  petas,  dandum  in 


Law  Latin  43 

te  iudicium  de  damno  iam  facto,  idque  Labeo  probat,  nam  arbitrio  iudicis, 
apud  quern  res  prolapsae  petentur,  damnum,  quod  ante  sensi,  non  con- 
tin  eri,  nee  aliter  dandam  actionem,  quam  ut  omnia  tollantur,  quae  sunt 
prolapsa.  ita  demum  autem  crustam  vindicari  posse,  idem  Alfenus  ait, 
si  non  coaluerit,  nee  unitatem  cum  terra  mea  fecerit.  nee  arbor  potest 
vindicari  a  te,  quae  translata  in  agrum  meum  cum  terra  mea  coaluit.  sed 
nee  ego  potero  tecum  agere,  ius  tibi  non  esse,  ita  crustam  habere,  si  iam 
cum  terra  mea  coaluit,  quia  mea  facta  est.  §  3.  Neratius  autem  scribit, 
si  ratis  in  agrum  meum  vi  fluminis  delata  sit,  non  aliter  tibi  potestatem 
tollendi  faciendam,  quam  si  de  praeterito  quoque  damno  mihi  cavisses. 

13.  Idem.  §  2.  cum  inter  aedes  meas  et  tuas  sint  aliae  aedes  non 
vitiosae,  videndum  est,  utrum  tu  solus  mihi  cavere  debeas,  an  vero  et  is, 
cuius  aedes  vitiosae  non  sunt,  an  ille  solus,  an  ambo.  et  magis  est,  ut 
ambo  cavere  debeant,  quia  fieri  potest,  ut  aedes  vitiosae  in  aedes  non 
vitiosas  incidentes  damnum  mihi  dent,  quam  vis  possit  quis  die  ere,  non 
vitio  incolumium  aedium  hoc  factum,  si  aliae  in  eas  incidentes  damni 
causam  praebuerunt.  sed,  cum  prospicere  sibi  potuerit  damni  infecti 
cautionem,  non  prospexerit,  merito  convenietur.  §  3.  qui  damni  infecti 
caveri  sibi  postulat,  prius  de  calumnia  iurare  debet,  quisquis  igitur  iura- 
verit  de  calumnia,  admittitur  ad  stipulationem.  et  non  inquiretur,  utrum 
intersit  eius,  an  non,  vicinas  aedes  habeat,  an  non  habeat.  totum  tamen 
hoc  iurisdictioni  praetoriae  subiiciendum,  cui  cavendum  sit,  cui  non. 
§  4.  ceterum  neque  ei,  qui  in  meo  deambulet,  neque  ei,  qui  in  meo  lavet, 
vel  in  mea  taberna  devertat,  caveri  debet,  vicinis  plane  inquilinisque 
eorum  et  inquilinorum  uxoribus  cavendum  esse,  ait  Labeo,  item  his,  qui 
cum  his  morentur.  §  6.  de  illo  quaeritur,  an  inquilinis  suis  dominus 
aedium  cavere  possit.  et  Sabinus  ait,  inquilinis  non  esse  cavendum.  aut 
enim  ab  initio  vitiosas  aedes  conduxerunt,  et  habent,  quod  sibi  imputent, 
aut  in  vitium  aedes  inciderunt,  et  possunt  ex  conducto  experiri;  quae 
sententia  verier  est.  §  7.  si  quis  iuxta  monumentum  aedificaverit,  vel 
iuxta  aedificium  suum  monumentum  fieri  passus  sit,  de  damno  infecto  ei 
postea  cavendum  non  erit,  quia  rem  illicitam  admisit.  alias  autem,  si 
monumento  aedificium  noceat,  in  quo  nihil  sit,  quod  imputari  possit  ei, 
ad  quern  ius  monumenti  pertinet,  cavendum  est  ei,  ad  quem  ius  monu- 
menti  pertinet.  §  8.  superficiarium  et  fructuarium  damni  infecti  utiliter 
stipulari  hodie  constat.  §  9.  sed  ei,  qui  bona  fide  a  non  domino  emit, 
damni  infecti  stipulationem  non  competere  Marcellus  ait.  §  10.  si  quis 
opus  novum  nuntiaverit,  an  nihilominus  damni  infecti  ei  caveri  debeat, 
lulianus  tractat.  et  magis  probat,  caveri  oportere;  nam  et  ei,  qui  egerit, 
ius  adversario  non  esse  altius  tollere  aedificium,  caveri  debere.  item  eum, 
adversus  quem  interdictum  „quod  vi  aut  clam''  competit,  cavere  debere 
lulianus  ait,  quia  non  est  cautum  neque  de  vitio  aedium  neque  de  damno 
operis. 


44  La IV  Latin 


(de  seri'itutihus.     de  servitutibus  praediorum  iirhanorum) 

4.  Papinianus.  servitiites  ipso  quidem  iure  neque  ex  tempore,  neque 
ad  tempus,  neque  sub  condicione,  neque  ad  certam  condicionem,  verbi 
gratia  „quamdiu  volam/ '  constitui  possunt.  sed  tamen,  si  haec  adiciantur, 
pacti  vel  per  doli  exceptionem  occurretur  contra  plaeita  servitutem 
vindicanti.  idque  et  Sabinum  respondisse  Cassius  rettulit,  et  sibi  placere, 
§  1.  modum  adici  servitutibus  posse  constat,  veluti,  quo  genere  vehiculi 
agatur,  vel  nou  agatur,  veluti  ut  equo  dumtaxat,  vel  ut  certum  pondus 
vehatur,  vel  grex  illic  transducatur,  aut  carbo  portetur.  §  2.  intervalla 
dierum  et  horarum  non  ad  temporis  causam,  sed  ad  modum  pertinent  iure 
constitutae  servitutis, 

9.  Celsus.  si  cui  simplicius  via  per  fundum  cuiuspiam  cedatur  vel 
relinquatur,  in  infinito,  videlicet  per  quamlibet  eius  partem,  ire  agere 
licebit,  civiliter  modo.  nam  quaedam  in  sermone  tacite  excipiuntur.  non 
enim  per  villam  ipsam,  uec  per  medias  vineas  ire  agere  sinendus  est,  cum 
id  aeque  commode  per  alteram  partem  facere  possit  minore  servientis 
fundi  detrimento.  verum  constitit,  ut,  qua  primum  viam  direxisset,  ea 
demum  ire  agere  deberet,  nee  amplius  mutandae  eius  potestatem  haberet 
sicuti  Sabino  quoque  videbatur,  qui  argumento  rivi  utebatur,  quem  primo 
qualibet  ducere  licuisset,  posteaquam  ductus  esset,  transferre  non  liceret. 
quod  et  in  via  servandum  esse  verum  est. 

14.  Paulus.  servitutes  praediorum  rusticorum,  etiamsi  corporibus 
accedunt,  incorporales  tamen  sunt,  et  ideo  usu  non  capiuntur,  vel  ideo, 
quia  tales  sunt  servitutes,  ut  non  habeant  certam  continuamque  pos- 
sessionem, nemo  enim  tam  perpetuo,  tam  continenter  ire  potest,  ut  nullo 
momento  possessio  eius  interpellari  videatur.  idem  et  in  servitutibus 
praediorum  urbanorum  observatur.  §  1.  servitus  itineris  ad  sepulcrum 
privati  iuris  manet,  et  ideo  remitti  domino  fundi  servientis  potest,  et 
acquiri  etiam  post  religionem  sepulcri  haec  servitus  potest.  §  2.  publico 
loco  interveniente  vel  via  publica,  haustus  servitus  imponi  potest,  aquae- 
duetus  non  potest,  a  principe  autem  petit  solet,  ut  per  viam  publicam 
aquam  ducere  sine  incommodo  publico  liceat.  sacri  et  religiosi  loci 
interventus  etiam  itineris  servitutem  impedit,  cum  servitus  per  ea  loca 
nulli  deberi  potest. 

6.  Gains,  haec  autem  iura  similiter,  ut  rusticorum  quoque  praediorum, 
certo  tempore  non  utendo  pereunt,  nisi  quod  haec  dissimilitudo  est,  quod 
non  omnimodo  pereunt  non  utendo,  sed  ita,  si  vicinus  simul  libertatem 
usucapiat,  veluti,  si  aedes  tuae  aedibus  meis  serviant,  ne  altius  tollantur, 
ne  luminibus  mearum  aedium  officiatur,  et  ego  per  statutum  tempus 
fenestras  meas  praefixas  habuero   vel  obstruxero,   ita  demum  ius   meum 


Law  Latin  45 

amitto,  si  tu  per  hoc  tempus  aedes  tuas  altius  sublatas  habueris.  alioquin, 
si  nihil  novi  feceris,  retineo  servitutem.  item,  si  tigni  immissi  aedes 
tiiae  servitutem  debent,  et  ego  exemero  tignum,  ita  demum  amitto  ius 
meum,  si  tu  foramen,  unde  exemptum  est  tignum,  obturaveris,  et  per 
constitutum  tempus  ita  habueris,  alioquin,  si  nihil  novi  feceris,  integrum 
ius  suum  permanet. 

10.  Marcellus.  Gaurus  Marcello:  binas  aedes  habeo,  alteras  til)i  lego, 
heres  aedes  alteras  altius  tollit,  et  luminibus  tuis  officit.  quid?  cum 
illo  agere  potes,  et  an  interesse  putes,  suas  aedes  altius  toUat,  an 
hereditarias?  et  de  illo  quaero,  an  per  alienas  aedes  accessum  heres  ad 
earn  rem,  quae  legatur,  praestare  debeat,  sicut  solet  quaeri,  cum  usus- 
fructus  loci  legatus  est,  ad  quem  locum  accedi,  nisi  per  alienum,  non 
potest?  Marcellus  respondit:  binas  aedes  habebat;  si  alteras  legavit, 
non  dubium  est,  quin  heres  alias  possit  altius  tollendo  obscurare  lumina 
legatarum  aedium.  idem  dicendum  est,  si  alteri  aedes,  alteri  aliarum 
usumfructum  legaverit.  non  autem  semper  simile  est  itineris  argumentum, 
quia,  sine  accessu  nullum  est  fructus  legatum,  habitare  autem  potest  et 
aedibus  obscuratis.  ceterum  usufructu  loci  legato  etiam  accessus  dandus 
est,  quia  et  haustu  relicto  iter  quoque  ad  hauriendum  praestaretur.  sed 
ita  officere  luminibus  et  obscurare  legatas  aedes  conceditur,  ut  non  penitus 
lumen  recludatur,  sed  tantum  relinquatur,  quantum  sufficit  habitantibus 
in  usus  diurni  moderatione. 

13.  Proculu.3.  quidam  Hibervis  nomine,  qui  habet  post  horrea  mea 
insulam,  balnearia  fecit  secundum  parietem  communem.  non  licet  autem 
tubulos  habere  admotos  ad  parietem  communem,  sicuti  ne  parietem 
quidem  suum  per  parietem  communem.  du  tubulis  eo  amplius  hoc  iuris 
est,  cpiod  per  eos  flamma  torretur  paries;  qua  de  re  volo  cum  Hibero 
loquaris,  ne  rem  illicitam  faciat.  Proculus  respondit:  nee  Hiberum  pro 
ea  re  dubitare  puto,  quod  rem  non  permissam  faciat  tubulos  secundum 
parietem  communem  exstruendo. 

17.  Ulpianus.  si  arborem  ponat,  ut  lumini  officiat,  aeque  dicendum 
erit,  contra  impositam  servitutem  eum  facere.  nam  et  arbor  efficit,  quo 
minus  caeli  videri  possit.  si  tamen  id,  quod  jDonitur,  lumen  quidem  nihil 
impediat,  solem  autem  auferat,  si  quidem  eo  loci,  quo  giatum  erat  eum 
non  esse,  potest  dici,  nihil  contra  servitutem  facere.  sin  vero  heliocamino 
vel  solario,  dicendum  erit,  quia  umbram  facit  in  loco,  cui  sol  fuit  neces- 
sarius,  contra  servitutem  impositam  fieri.  §  1.  per  contrarium  si  deponat 
aedificium  vel  arboris  ramos,  quo  facto  locus  opacus  quondam  coepit  solis 
esse  plenus,  non  facit  contra  servitutem;  hanc  enim  debuit,  ne  luminibus 
officiat.  nunc  non  luminibus  officit,  sed  plus  aequo  lumen  facit.  §  2.  inter- 
dum  dici  potest,  eum  quoque,  qui  tollit  aedificium  vel  depriniit,  luminibus 
officere,  si  forte  (per  repercussionem)  cata  antanaclasin,  vel  prossura 
qua  dam  lumen  in  eas  aedes  devolvatur. 


46  Laiv  Latin 

10. 
(de  usu  fructu  et  quemadmodum  quis  titatur  fruatur) 

3.  Gaius.  omnium  praediorum  iure  legati  potest  constitui  i;siifriictus, 
ut  heres  iubeatur  dare  aliciii  usumfructum.  dare  autem  intelligitur,  si 
induxerit  in  fundum  legatarium,  eumve  patiatur  uti  frui.  et  sine  testa- 
mento  autem  si  quis  velit  usumfructum  constituere,  paetionibus  et  stipu- 
lationibus  id  efiicere  potest.  §  1.  consistit  autem  ususfructus  non  tantum 
in  fundo  et  aedibus,  verum  etiam  in  servis  et  iumentis  ceterisque  rebus. 
§  2.  ne  tamen  in  universum  inutiles  essent  proprietates  semper  abscedente 
usufructu,  placuit,  certis  modis  extingui  usumfructum,  et  ad  proprietatem 
reverti.  §  3.  quibus  autem  modis  ususfructus  et  consistit,  et  finitur, 
iisdem  modis  etiam  nudus  usus  solet  et  constitui,  et  finiri. 

5.  Papinianus.  ususfructus  et  ab  initio  pro  parte  indivisa  vel  divisa 
constitui,  et  legitimo  tempore  similiter  amitti,  eademque  ratione  per 
legem  Falcidiam  minui  potest,  reo  quoque  promittendi  defuncto,  in 
partes  hereditarias  ususfructus  obligatio  dividitur,  et,  si  ex  eommuni 
praedio  debeatur,  uno  ex  sociis  defendeute,  pro  parte  defendeutis  fiet 
restitutio. 

7.  Ulpianus.  usufructu  legato,  omnis  fructus  rei  ad  fructuarium  pertinet. 
et  aut  rei  soli,  aut  rei  mobilis  ususfructus  legatur.  §  1.  rei  soli,  ut  puta 
aedium,  usufructu  legato,  quicunque  reditus  est,  ad  usufructuarium 
pertinet,  Cjuaeque  obventiones  sunt  ex  aedificiis,  ex  areis  et  ceteris,  quae- 
cunque  aedium  sunt,  unde  etiam  mitti  eum  in  possessionem  vicinarum 
aedium  causa  damni  infecti,  placuit,  et  iure  dominii  possessurum  eas  aedes, 
si  perseveretur  non  caveri,  nee  quidquam  amittere  finito  usufructu.  hac 
ratione  Labeo  scribit,  nee  aedificium  licere  domino  te  invito  altius  tollere, 
sicut  nee,  areae  usufructu  legato,  potest  in  area  aedificium  poni.  quam 
sententiam  puto  veram.  §  2.  quoniam  igitur  omnis  fructus  rei  ad  eum 
pertinet,  reficere  quoque  eum  aedes  per  arbitrum  cogi,  Celsus  scribit  libro 
octavo  decimo  Digestorum,  liactenus  tamen,  ut  sarta  tecta  habeat.  si 
qua  tamen  vetustate  corruissent,  neutrum  cogi  reficere.  sed  si  heres 
refecerit,  passurum  fructuarium  uti.  unde  Celsus  de  modo  sarta  tecta 
habendi  quaerit,  si,  quae  vetustate  corrueruut,  reficere  non  cogitur. 
modica  igitur  refectio  ad  eum  pertinet,  quoniam  et  alia  onera  agnoscit 
usufructu  legato,  ut  puta  stipendium,  vel  tributum,  vel  salarium,  vel 
alimenta  ab  ea  re  relicta;  et  ita  Marcellus  libro  tertio  decimo  scribit. 
§  3.  Cassius  quoque  scribit  libro  octavo  iuris  civilis,  fructuarium  per 
arbitrum  cogi  reficere,  quemadmodum  asserere  cogitur  arbores;  et  Aristo 
notat  haec  vera  esse.  Neratius  autem  libro  quarto  Membranarum  ait,  non 
posse  fructuarium  prohiberi,  quo  minus  reficiat,  quia  nee  arare  prohiberi 
potest,  aut  colere.     nee  solum  necessarias  refectiones  facturum,  sed  etiam 


Law  Latin  47 

voluptatis   causa,    (ut    teetoria   et   pavimenta   et   similia),   facere,    neque 
autem  ampliare,  nee  utile  detrahere  posse. 

34.  lulianus.  quoties  duobus  ususfructus  legatur  ita,  ut  alternis  annis 
utantur  fruantur,  si  quidem  ita  legatus  fuerit  „Titio  et  Maevio'',  potest 
dici  priori  Titio,  deinde  Maevio  legatum  datum.  Si  vero  duo  eiusdem 
nominis  fuerint,  et  ita  scriptum  fuerit  „Titiis  usumfructmn  alteruis  annis 
do'%  nisi  eonsenserint,  uter  eorum  prior  utatur,  invicem  sibi  impedient. 
quodsi  Titius  proprietatem  accepisset  eo  anno,  quo  frueretur,  interim 
legatum  non  habebit,  sed  ad  Maevium  alternis  annis  ususfructus  pertinebit. 
at  si  Titius  proprietatem  alienasset,  habebit  eum  usumfructum,  quia,  etsi 
sub  condicione  ususfructus  mihi  legatus  fuerit,  et  interim  proprietatem 
ab  herede  accepero,  pendente  autem  condicione  eandem  alienavero,  ad 
legatum  admittar  (existente  ea).  §  1.  si  colono  tuo  usumfructum  fundi 
legaveris,  usumfructum  vindicabit,  et  cum  herede  tuo  aget  ex  conducto 
et  cousequetur,  ut  neque  mercedes  praestet,  et  impensas,  quas  in  culturam 
fecerat,  recipiat.  §  2.  universorum  bonorum,  an  singularum  rerum  usus- 
fructus legetur,  hactenus  interesse  puto,  quod,  si  aedes  incensae  fuerint, 
ususfructus  specialiter  aedium  legatus  peti  non  potest,  bonorum  autem 
usufructu  legato,  areae  ususfructus  peti  poterit,  quoniam,  cjui  bonorum 
suorum  usumfructum  legat,  non  solum  eorum,  quae  in  specie  sunt,  sed 
et  substautiae  omnis  usumfructum  legare  videtur,  in  substantia  autem 
bonorum  etiam  area  est. 

11. 

{de  superficiel>2is) 

2.  Gaius.  superficiarias  aedes  appellamus,  cjuae  in  conducto  solo  positae 
sint;  quarum  proprietas  et  civili,  et  naturali  iure  eius  est,  cuius  et  solum. 

1.  Ulpianus.  §  6.  quia  autem  etiam  in  rem  actio  de  superficie  dabitur, 
petitori  quoque  in  superficiem  dari,  et  quasi  usumfructum,  sive  usum 
quendam  eius  esse,  et  constitui  posse  per  utiles  actiones,  credendum  est. 
§  7.  sed  et  tradi  posse  intelligendum  est,  ut  et  legari,  et  donari  ])Ossit. 
§  8.  et  si  duobus  sit  communis,  etiam  utile  communi  dividundo  indicium 
dabimus.  §  9.  servitutes  quoque  praetorio  iure  constituentur,  et  ipsae 
ad  exemplum  earum,  quae  ipso  iure  constitutae  sunt,  utilibus  actionibus 
petentur.     sed  et  interdictum  de  his  utile  competit. 


12. 

(de  pigiiorihus  et  lij/potlieci.s) 

4.   Gaius.      contrahitur    hypotheca   per    pactum    conventum,    cum    quis 

paciscatur,    ut    res    eius    propter    aliquam    obligationem    sint    hypothecae 

nomine  obligatae.     nee  ad  rem  pertinet,  quibus  fit  verbis,  .sicuti  est  et  in 


48  Law  Latin 

his  obligationibiis,  quae  consensu  eontrahuntur.  et  ideo  et  sine  scriptura, 
si  eonvenit  ut  hypotheca  sit  et  probari  poterit,  res  obligata  erit,  de  qua 
couveniunt.  fiunt  enim  de  his  scripturae,  ut,  quod  actum  est,  per  eas 
facilius  probari  possit.  et  sine  his  autem  valet  quod  actum  est,  si  habeat 
probatiouem;  sicut  et  nuptiae  sunt,  licet  testationes  in  scriptis  habitae 
non  sunt. 

5.  Marcianus.  res  hypothecae  dari  posse  sciendum  est  pro  quacunque 
obligatione,  sive  mutua  pecunia  datur,  sive  do.3,  sive  emptio  vel  veuditio 
contrahatur,  vel  etiam  locatio  et  conductio,  vel  mandatum,  et  sive  pura 
est  obligatio,  vel  in  diem,  vel  sub  condicione,  et  sive  in  praesenti  contractu, 
sive  etiam  praecedat.  sed  et  futurae  obligationis  nomine  dari  possunt. 
sed  et  non  (solum)  solvendae  omnis  pecuniae  causa,  verum  etiam  de  parte 
eius,  et  vel  pro  civili  obligatione,  vel  honoraria,  vel  tantum  naturali.  sed 
et  in  condicionali  obligatione  non  alias  obligantur,  nisi  condicio  extiterit. 
§  1.  inter  pignus  autem  et  hypothecam  tantum  nominis  sonus  differt. 
§  2.  dare  autem  quis  hypothecam  potest  sive  pro  sua  obligatione,  sive  pro 
aliena. 

15.  Gains,  et  quae  nondum  sunt,  futura  tamen  sunt,  hypothecae  dari 
possunt,  ut  fructus  pendentes,  partus  ancillae,  fetus  pecorum,  et  ea,  quae 
nascuntur,  sint  hypothecae  obligata.  idque  servandum  est,  sive  dominus 
fundi  convenerit,  sive  is,  qui  usumfructum  habet,  sicut  lulianus  scribit. 
§  1.  cjuod  dicitur,  creditorem  probare  debere,  cum  conveniebat,  rem  in 
bonis  debitoris  fuisse,  ad  eam  conventionem  pertinet,  quae  specialiter 
facta  est,  non  ad  illam,  quae  cotidie  inseri  solet  cautionibus,  ut  specialiter 
rebus,  hypothecae  nomine  datis,  cetera  etiam  bona  teneantur  debitoris, 
quae  nunc  habet,  et  quae  po,stea  acquisierit,  perinde,  atque  si  specialiter 
hae  res  fuissent  obligatae.  §  2.  qui  res  suas  iam  obligaverint,  et  alii 
secundo  obligant  ereditori,  ut  effugiant  periculum,  quod  solent  pati  qui 
saepius  easdem  res  obligant,  praedicere  solent,  alii  nulli  rem  obligatam 
esse,  quam  forte  Lucio  Titio,  ut  in  id,  quod  excedit  priorem  obligatiouem, 
res  sit  obligata,  ut  sit  pignori  hypothecaeve  id,  quod  pluris  est,  aut 
solidum,  cum  primo  debito  liberata  res  fuerit.  de  quo  videndum  est, 
utrum  hoc  ita  se  habeat  (si  ita  conveniat),  an,  et  si  simpliciter  convenerit 
de  eo,  quod  excedit,  ut  sit  hypothecae.  et  solida  res  inesse  conventioni 
videtur,*cum  a  primo  creditore  fuerit  liberata.  an  adhuc  pars?  sed  illud 
magis  est,  quod  prius  diximus. 

16.  Marcianus.  si  fundus  hypothecae  datus  sit,  deinde  alluvione  maior 
factus  est,  totus  obligabitur.  §  1.  si  nesciente  domino  res  eius  hypothecae 
data  sit,  deinde  postea  dominus  ratum  habuerit,  dieendum  est,  hoc  ipso, 
quod  ratum  habet,  voluisse  eum,  retro  recurrere  ratihabitionem  ad  illud 
tempus,  quo  eonvenit.  voluntas  autem  fere  eorum  demum  servabitur,  qui 
et  pignori  dare  possunt.  §  2.  si  res  hypothecae  data  postea  mutata  fuerit, 
aeque   hypothecaria    actio   competit,   veluti   de    domo    data  hypthecae   et 


Law  Latin  49 

horto  facta,  item,  si  de  loco  coiiveuit,  et  ilomus  facta  sit,  item  de  loco 
dato,  deinde  vineis  in  eo  positis.  §  8.  in  vindicatione  pignoris  quaeritur, 
an  rem,  de  qua  actum  est,  possideat  is,  cum  quo  actum  est.  nam  si  non 
possideat,  nee  dolo  fecerit,  quominus  possideat,  absolvi  debet,  si  vero 
possideat,  et  aut  pecuniam  solvat,  aut  i*em  restituat,  aeque  absolvendus 
est.  si  vero  neutrum  horum  faciat,  condemnatio  sequetur.  sed  si  velit 
restituere,  nee  possit  (forte  quod  res  abest,  et  longe  est,  vel  in  provinciis) 
solet  cautionibus  res  explicari;  nam,  si  caveret,  se  restituturum,  absolvitur. 
sin  vero  dolo  quidem  desiit  possidere,  summa  autem  ope  nisus  non  possit 
rem  ipsam  restituere,  tanti  condemnabitur,  quanti  actor  in  litem  iuraverit, 
sicut  in  ceteris  in  rem  actionibus.  nam  si  tanti  condemnatus  esset, 
quantum  deberetur,  quid  prodevat  in  rem  actio,  cum  et  in  personam 
agendo  idem  consequeretur"?  §  4.  interdum  etiam  de  fructibus  arbitrari 
debet  index,  ut,  ex  quo  lis  inchoata  sit,  ex  eo  tempore  etiam  fructibus 
condemnet.  cpiid  enim,  si  minoris  sit  praedium,  quam  debetur?  nam 
de  antecedentibus  fructibus  nihil  potest  prouuntiare,  nisi  exstent,  et 
res  non  sufficit. 


C.     OBLIGATIONS 
13. 

(deposiii  vel  contra) 

1.  Ulpianus.  depositum  est,  quod  custodiendum  alicui  datum  est,  dictum 
ex  eo,  quod  ponitur,  praepositio  enim  de  auget,  ut  ostendat  totum  fidei 
eius  commissum,  quod  ad  custodiam  rei  pertinet.  §  1.  praetor  ait:  neque 
tumultus,  neque  incendii,  neque  ruinae,  neque  naufragii  causa  depositum 
sit,  in  simplum,  earum  autem  reruni,  quae  supra  comprehensae  sunt,  in 
ipsum  in  duplum,  in  heredem  eius,  quod  dolo  malo  eius  factum  esse  dicetur, 
qui  mortuus  sit,  in  simplum,  quod  ipsius,  in  duplum  indicium  dabo.  §  2. 
merito  has  causas  deponendi  separavit  praetor,  quae  continent  fortuitam 
causam  depositionis  ex  necessitate  descendentem,  non  ex  voluntate  pro- 
ficiscentem.  §  3.  eum  tamen  „deponere  tumultus  vel  incendii''  vel  ceterarum 
causarum  gratia  intelligendum  est,  qui  nullam  aliam  causam  deponendi 
habet,  quam  imminens  ex  causis  suprascriptis  periculum.  §  4.  haec  autem 
separatio  causarum  iustam  rationem  habet,  quippe,  cum  quis  fidem  elegit, 
nee  depositum  redditur,  contentus  esse  debet  simplo.  cum  vero  extante 
necessitate  deponat,  crescit  perfidiae  crimen,  et  publica  utilitas  coercendae 
et  vindicandae,  reipublicae  causa  est  enim  inutile  in  causis  huiusmodi 
fldem  frangere.  §  5.  quae  depositis  rebus  accedunt,  non  sunt  deposita, 
ut  puta,  si  homo  vestitus  deponatur,  vestis  enim  non  est  deposita,  nee  si 
equus  eum  capistro,  nam  solum  equus  depositus  est.  §  6.  si  convenit,  ut 
in  deposito  et  culpa  praestetur,  rata  est  conventio;  contractus  enim  legem 


50  Law  Latin 

ex  C'ouventioiie  accipiunt.  §  7.  illud  nou  probabis,  doliim  non  esse  prae- 
standum,  si  couveuerit;  nam  haee  conventio  contra  bonam  fidem  contraque 
bonos  mores  est,  et  ideo  nee  sequenda  est.  §  8.  si  vestimenta  servanda 
balneatori  data  perierimt,  si  quidem  nullam  mercedem  servandorum  vesti- 
mentorum  accepit,  depositi  eum  teneri,  et  dolum  dumtaxat  praestare 
debere  puto ;  qnodsi  accepit,  ex  condncto.  §  9.  si  quis  servum  custodiendum 
eoniecerit  forte  in  pistrinum,  si  quidem  merces  intervenit  custodiae,  puto  esse 
actionem  adversus  pistrinarium  ex  conducto.  si  vero  mercedem  accipiebam 
ego  pro  hoc  servo,  quem  in  pistrinum  accipiebat,  ex  locato  me  agere  posse, 
quodsi  operae  eius  servi  cum  custodia  pensabantur,  quasi  genus  locati  et 
conducti  intervenit.  sed  quia  pecunia  non  datur,  praescriptis  verbis  datur 
actio,  si  vero  nihil  aliud,  quam  cibaria  praestabat,  nee  de  operis  quidquam 
convenit,  depositi  actio  est.  §  10.  in  conducto  et  locato,  et  negotio,  ex 
quo  diximus  praescriptis  verbis  dandam  actionem,  et  dolum  et  culpam 
praestabunt,  qui  servum  receperunt.  at  si  cibaria  tantum  do,  dolum  dum- 
taxat. sequemur  tamen,  ut  Pomponius  ait,  et  quid  habuerunt  prose riptum, 
aut  quid  convenerit,  dummodo  sciamus,  et  si  quid  fuit  proscriptum,  dolum 
tamen  eos  praestituros,  qui  receperunt,  qui  solus  in  depositum  venit. 
§  11.  si  te  rogavero,  ut  rem  meam  perferas  ad  Titium,  ut  is  eam  servet,  qua 
actione  tecum  experiri  possum,  apud  Pomponium  quaeritur.  et  putat, 
tecum  mandati,  cum  eo  vero,  qui  eas  res  receperit,  depositi.  si  vero  tuo 
nomine  receperit,  tu  quidem  mihi  mandati  teneris,  ille  tibi  depositi,  quam 
actionem  mihi  praestabis  mandati  iudicio  conventus.  §  12.  quodsi  rem 
tibi  dedi,  ut,  si  Titius  rem  non  recepisset,  tu  custodires,  nee  eam  recepit, 
videndum  est,  utrum  depositi  tantum,  an  et  mandati  actio  sit.  et  Pom- 
ponius dubitat,  puto  tamen,  mandati  esse  actionem,  quia  plenius  fuit 
mandatum  liabens  et  custodiae  legem. 

14. 

(commodati  vel  contra) 

13.  Pomponius.  is,  qui  commodatum  accepit,  si  non  apparentis  rei 
nomine  commodati  condenmetur,  cavendum  ei  est,  ut  repertam  dominus 
ei  praestet.  §  1.  si  quem  quaestum  fecit  is,  qui  experiendum  quid  accepit, 
veluti  si  iumenta  fuerint,  eaque  locata  sint,  id  ipsum  praestabit  (ei),  qui 
experiendum  dedit.  neque  enim  ante  eam  rem  quaestui  cuique  esse 
oportet,  priusquam  periculo  eius  sit.  §  2.  si  libero  homini,  qui  mihi  bona 
fide  serviebat,  quasi  servo  rem  commodavero,  videamus,  an  habeam  com- 
modati actionem,  nam  et  Celsus  filius  aiebat,  si  iussiasem  eum  aliquid 
facere,  vel  mandati  cum  eo,  vel  praescriptis  verbis  experiri  me  posse, 
idem  ergo  et  in  commodato  erit  dicendum.  nee  obstat,  quod  non  hac 
mente  cum  eo,  qui  liber  bona  fide  nobis  serviret,  contraheremus,  quasi 
eum   obligatum  habituri.     plerumque   enim   id   accidit,   ut   extra   id,   quod 


Law  Latin  51 

ageretur,   tacita    obligatio   naseatur,    veluti,    cum    per    errorein    indebituni 
solvendi  causa  tlatur. 

21.  Africauus.  rem  mihi  commodasti,  eaudem  subripuisti.  delude,  cum 
commodati  ageres,  uec  a  te  scirem  esse  subreptam,  iudex  me  coudemnavit, 
et  solvi.  postea  comperi,  a  te  esse  subreptam,  quaesitum  est,  quae  mihi 
tecum  actio  sit?  respondit,  furti  quidem  non  esse,  sed  commodati  con- 
trarium  iudicium  utile  mihi  fore.  §  1.  in  exercitu  contubernallbus  vasa 
uteuda  communi  periculo  dedi,  ac  delude  meus  -servus,  subreptls  his,  ad 
hostes  profugit,  et  postea  slue  vasis  receptus  est.  habituruui  me  com- 
modati actionem  cum  contubernallbus,  constat,  pro  cuiusque  parte,  sed 
et  1111  mecum  furti  servl  nomine  agere  possunt,  quando  et  noxa  caput 
sequltur.  et  si  tlbl  rem  periculo  tuo  utendam  commodavero,  eaque  a 
servo  meo  subripiatur,  agere  mecum  furti  possis  servl  nomine. 

15. 

{de   contralienda   emptione) 

6.  Pomponlus.  sed  Celsus  fillus  ait,  hominem  llberum  sclentem  te 
eniere  non  posse,  nee  cuiuscunque  rei,  si  scias,  allenationem  esse,  ut  .sacra 
et  rellgiosa  loca,  aut  quorum  commercium  non  sit,  ut  publlca,  quae  non 
in  pecunla  popull,  sed  in  publico  usu  habeantur,  ut  est  campus  Martins. 
§  1.  si  fundus  annua,  bima,  trima  die  ea  lege  venisset,  ut,  si  in  diem 
statutum  pecunla  soluta  non  esset,  fundus  inemptus  foret,  et  ut,  si 
interim  emptor  fundum  coluerit,  fructusque  ex  eo  perceperit,  Inempto  eo 
facto  restituerentur,  et  ut,  quanti  minoris  postea  alii  venisset,  ut  id 
emptor  vendltori  praestaret,  ad  diem  pecunla  non  soluta  placet,  venditor! 
ex  vendlto  eo  nomine  actionem  esse,  uec  conturbarl  debemus,  quo<l 
inempto  fundo  facto  dicatur,  actionem  ex  vendlto  futuram  esse,  in 
emptis  enlm  et  venditls  potius  id,  quod  actum,  quam  id,  quod  dictum  sit, 
sequendum  est.  et  cum  lege  id  dictum  sit,  apparet,  hoc  dumtaxat  actum 
esse,  ne  venditor  emptor!  pecunla  ad  diem  non  soluta  obligatus  esset, 
non,  ut  omuls  obligatio  empti  et  venditi  utrique  solveretur.  §  2.  condicio, 
quae  Initio  contractus  dicta  est,  postea  alia  pactlone  immutarl  potest. 
sicutl  etlam  abiri  tota  emptione  potest,  si  non<luni  im])leta  sunt,  quae 
utrimque  praestari  debuerunt. 

40.  Paulus.  qui  fundum  vendebat,  in  lege  ita  dixerat,  ut  emptor  iu 
diebus  trlginta  proximis  fundum  metiretur,  et  de  modo  renuntlaret,  et, 
si  ante  eam  diem  non  renuntiasset,  ut  venditoris  fides  soluta  esset.  emptor 
intra  diem  mensurae,  quo  minorem  modum  esse  credldit,  renuntiavlt,  et 
pecuniam  pro  eo  accepit.  postea  eum  fundum  vendldit,  et  cum  ipse  emptori 
suo  admetiretur,  multo  minorem  modum  agri,  quam  putaverat,  Inveuit. 
quaerebat,  an  id,  quod  minoris  esset,  consequi  a  suo  venditore  posset? 
respondit,    Interesse,    quemadmodum    lex    dlceretur.      nam    si    ita    dictum 


52  Laiv  Latin 

esset,  ut  emptor  diebus  trigiuta  in'oximis  fundum  metiatur,  et  domino 
renuntiet,  qiianto  modus  agri  minor  sit,  quod  post  diem  trigesimum 
renuntiasset,  nihil  ei  profuturum.  sed  si  ita  pactum  esset,  ut  emptor  in 
diebus  proximis  fundum  metiatur,  et  de  modo  agri  renuntiet,  si  in  diebus 
triginta  renuntiasset,  minorem  modum  agri  esse,  quamvis  multis  post 
annis,  posse  eum,  quo  minor  is  modus  agri  fuisset,  repetere.  §  1.  in  lege 
fundi  aquam  aceessuram  dixit,  quaerebatur,  an  etiam  iter  aquae  acces- 
sisset?  respondit,  sibi  videri  id  actum  esse,  et  ideo  iter  quoque  vendi- 
torem  tradere  oportere.  §  2.  qui  agrum  vendebat,  dixit,  fundi  iugera 
decern  et  octo  esse,  et  quod  eius  admensum  erit,  ad  singula  iugera  certum 
pretium  stipulatus  erat.  viginti  inventa  sunt,  pro  viginti  deberi  pecuniam 
respondit.  §  3.  fundi  venditor  frumenta  manu  sata  receperat.  in  eo 
fundo  ex  stipula  seges  erat  enata.  quaesitum  est,  an  pacto  contineretur  ? 
respondit,  niaxime  referre,  quid  esset  actum,  ceterum  secundum  verba 
non  esse  satuni,  quod  ex  stipula  nasceretur,  non  magis,  quam  si  quid  ex 
sacco  saccarii  cecidisset,  aut  ex  eo,  quod  avibus  ex  aere  cecidisset  natum 
esset.  §  4.  cum  fundum  quis  vendiderat,  et  omnem  fructum  receperat,  et 
harundinem  caeduam  et  silvam  in  fructu  esse  respondit.  §  5.  dolia,  quae 
in  fundo  domini  essent,  accessura  dixit,  etiam  ea,  quae  servus,  qui 
fundum  coluerat,  emisset,  peculiaria  emptori  cessura  respondit.  §  6.  rota 
quoque,  per  quom  aqua  traheretur,  nihilominus  aedificii  est,  quam  situla. 

16. 
(de  rescindenda  venditione) 

1.  Pomponius.  Celsus  filius  putabat,  si  vendidisset  mihi  filiusfamilias 
rem  peculiarem,  etiamsi  conveniat,  ut  abeatur  ab  ea  venditione,  inter 
patrem  et  filium  et  me  convenire  debere,  ne,  si  cum  patre  solo  pactus  sim, 
filius  non  possit  liberari,  et  quaeratur,  utrumne  nihil  agatur  ex  ea 
pactione,  an  vero  ego  quidem  liberer,  filius  maneat  obligatus.  sicuti,  si 
pupillus  sine  tutoris  auctoritate  paciscatur,  ipse  quidem  liberatur,  non 
etiam,  qui  cum  eo  pactus  est.  nam  quod  Aristo  dixit,  posse  ita  pacisci,  ut 
unus  maneat  obligatus,  non  est  verum,  quia  pro  una  parte  contrahentium 
abiri  pacto  ab  emptione  non  possit,  et  ideo,  si  ab  una  parte  renovatus  sit 
contractus,  dicitur,  non  valere  eiusmodi  pactionem,  sed  dicendum  est, 
patre  paciscente  et  liberato  adversario,  filium  quoque  obiter  liberari. 

2.  Idem,  si,  quam  rem  a  te  emi,  eandeni  rursus  a  te  pluris  minorisve 
emero,  discessimus  a  priore  emptione.  potest  enim,  dum  res  Integra  est, 
conventione  nostra  infecta  fieri  emptio.  atque  ita  consistit  posterior 
emptio,  quasi  nulla  praecesserit.  sed  non  poterimus  eadem  ratione  uti 
post  pretium  solutum  emptione  repetita,  cum  post  pretium  solutum 
infectam  emptionem  facere  non  possumus. 


Laiv  Latin  53 

3.  Paulus.  emptio  et  venditio,  sieut  consensu  contrahitur,  ita  eon- 
trario  consensu  resolvitur,  antequam  fuerit  res  secuta.  ideoque  quaesituni 
est,  si  emptor  fideiussorem  acceperit,  vel  venditor  stipulatus  fuerit,  an 
nuda  voluntate  resolvatur  obligatio.  lulianus  scripsit,  ex  enipto  quidem 
agi  non  posse,  quia  bonae  fidei  iudicio  exceptiones  pacti  insunt;  an 
autem  fideiussori  utilis  sit  exceptio,  videndum.  et  puto,  liberate  reo, 
et  fideiussorem  liberari.  item  venditorem  ex  stipulatu  agentem  exceptione 
summoveri  oportet,  idemque  iuris  esse,  si  emptor  quoque  rem  in  stipula- 
tionem  deduxerit. 

17. 

(de  periculo  et  commodo  rei  venditae) 

1.  Ulpianus.  si  vinum  venditum  acuerit,  vel  quid  aliud  vitii  sustinuerit, 
emptoris  erit  damnum,  quemadmodum,  .si  vinum  esset  effusum,  vel  vasis 
contusis,  vel  qua  alia  ex  causa,  sed,  si  venditor  se  periculo  subiecit,  in  id 
tenipus  periculum  sustinebit,  quoad  se  subiecit.  quodsi  non  designavit  tempus 
eatenus  periculum  sustinere  debet,  quoad  degustetur  vinum,  videlicet  quasi 
tunc  plenissime  veneat,  cum  fuerit  degustatum,  aut  igitur  convenit  quoad 
periculum  vini  sustineat,  et  eatenus  sustinebit,  aut  non  convenit,  et  usque  ad 
degustationem  sustinebit.  sed  si  nondum  sunt  degustata,  signata  tamen  ab 
emptore  vasa  vel  dolia,  consequenter  dicemus,  adhuc  periculum  esse  venditoris, 
nisi,  si  aliud  convenit.  §  1.  sed  et  custodiam  ad  diem  mensurae  venditor  prae- 
stare  debet,  priusquam  enim  admetiatur  vinum,  prope  quasi  nondum  venit, 
post  mensuram  factum  venditoris  desinit  esse  periculum.  et  ante  mensuram 
periculo  liberatur,  si  non  ad  mensuram  vendidit,  sed  forte  amphoras,  ve> 
t^tiam  singula  dolia.  §  2.  si  dolium  signatum  sit  ab  emptore,  Trebatius 
ait,  traditum  id  videri,  Labeo  contra,  quod  et  verum  est.  magis  enim, 
ne  submutetur,  signari  solere,  quam,  ut  traditum  videatur.  §  3.  licet 
autem  venditori  vel  effundere  vinum,  si  diem  ad  metieudum  praestituit, 
nee  intra  diem  admensuni  est.  effundere  autem  non  statini  poterit, 
priusquam  testando  denuntiet  emptori,  ut  aut  tollat  vinum,  aut  sciat 
futurum,  ut  vinum  effunderetur.  si  tamen,  cum  posset  effundere,  non 
effudit,  laudandus  est  potius.  eapropter  mercedem  quoque  doliorum  potest 
exigere,  sed  ita  demum,  si  inter fuit  eius,  inania  esse  vasa,  in  quibus 
vinum  fuit,  veluti,  si  locaturus  ea  fuisset,  vel  si  necesse  liabuit,  alia  con- 
ducere  dolia.  commodius  est  autem,  conduci  vasa,  nee  reddi  vinum,  nisi, 
quanti  conduxerit,  ab  emptore  reddatur,  aut  vendere  vinum  bona  fi<le,  id 
est,  quantum  sine  ipsius  incommodo  fieri  potest,  operam  dare,  ut  quam 
minime  detriment©  sit  ea  res  emptori.  §  4.  si  doliare  vinum  emeris,  nee 
de  tradendo  eo  quidquam  convenerit,  id  videri  actum,  ut  ante  evacuaren- 
tur,  quam  ad  vindemiam  opera  eorum  futura  sit  neeessaria.  quodsi  non 
sint   evacuata,   faciendum,   quod   veteres   putaverunt,  per   corbem   vendi- 


54  Law  Latm 

torem  niensuram  facere  et  effundere.  veteres  euim  hoe  propter  meiisuram 
suaserunt,  si  quanta  mensura  esset,  nou  appareat,  videlicet  ut  appareret, 
quantum  emptori  perierit. 

18. 

(locati  conducti) 

9.  Ulpianus.  si  quis  domum  bona  fide  emptam  vel  fundum  loeaverit 
mihi,  isque  sit  evictus  sine  dolo  malo  culpaque  eius,  Pomponius  ait, 
nihilominus  eum  teneri  ex  conducto  ei,  qui  conduxit,  ut  ei  praestetur, 
frui  quod  conduxit  licere.  plane  si  dominus  non  patitur,  et  locator 
paratus  sit  aliam  habitationem  non  minus  commodam  praestare,  aequis- 
simum  esse  ait,  absolvi  locatorem.  §  1.  hie  subiungi  potest,  quod  Mar- 
cellus  libro  sexto  Digestorum  scripsit,  si  fruetuarius  loeaverit  fundum 
in  quinquennium,  et  decesserit,  heredem  eius  non  teneri,  ut  frui  praestet, 
non  magis,  quam  insula  exusta  teneretur  locator  conduetori.  sed  an  ex 
locato  teneatur  conductor,  ut  pro  rata  temporis,  quo  fruitus  e=t  pensionem 
praestet,  Marcellus  quaerit,  quemadmodum  praestaret,  si  fructuarii  servi 
operas  conduxisset  vel  habitationem?  et  magi^  admittit,  teneri  eum  (et 
est  aequissimum).  idem  quaerit,  si  sumptus  fecit  in  fundum  quasi  quin- 
quennio  fruiturus,  an  recipiat?  et  ait,  non  reeei)turum,  quia,  hoe  evenire 
posse,  prospicere  debuit.  quid  tamen,  si  non  quasi  fruetuarius  ei  loeavit, 
sed  si  quasi  fundi  dominus?  videlicet  tenebitur,  deeepit  enim  con- 
ductorem,  et  ita  imperator  Antoninus  eum  Divo  Severo  reseripsit.  in 
exustis  quoque  aedibus  eius  temporis,  quo  aedificium  stetit,  mercedem 
praestandam  reseripserunt.  §  2.  lulianus  libro  quinto  deeimo  Digestorum 
dicit,  si  quis  fundum  loeaverit,  ut,  etiamsi  quid  vi  maiori  aeeidisset,  hoc 
ei  praestaretur,  pacto  standum  esse.  §  3.  si  colonis  praediorum  lege 
loeationis,  ut  innocentem  ignem  habeant,  denuntiatum  sit,  si  quidem 
fortuitus  casus  incendii  causam  intulerit,  non  praestabit  periculum  locator, 
si  vero  culpa  loeatoris,  quam  praestare  neeesse  est,  damnum  fecerit,  tene- 
bitur. §  4.  imperator  Antoninus  cum  patre,  cum  grex  esset  abaetus,  quem 
quis  eonduxerat,  ita  reseripsit  „si  capras  latrones  eitra  tuam  fraudem 
abegisse  probari  potest,  iudicio  locati  casum  praestare  non  cogeris,  atque 
temporis,  quod  insecutum  est,  mercedes  ut  indebitas  recuperabis' ' .  §  5. 
Celsus  etiam  imperitiam  eulpae  adnumerandam  libra  octavo  Digestorum 
scripsit;  si  quis  vituloa  paseendos,  vel  sareiendum  quid  poliendumve 
conduxit,  culpam  eum  praestare  debere,  et,  quod  imperitia  peccavit, 
culpam  esse;  quippe  ut  artifex,  inquit,  conduxit.  §  6.  si  alienam  domum 
mihi  locaveris,  eaque  mihi  legata  vel  donata  sit,  non  teneri  me  tibi  ex 
locato  ob  pensionem.  sed  de  tempore  praeterito  videamus,  si  quid  ante 
legati  diem  pensionis  debetur;  et  puto  solyendum. 


Law  Latin  55 

13.  Ulpianus.  item  quaeritur,  si  eisiarius,  id  est  carrucarius,  diiin 
eeteros  transire  contendit,  cisium  evertit,  et  servum  quassavit  vel  oc'('i<lit, 
l)uto,  ex  locato  esse  in  eum  actionem,  temperare  enim  debuit.  sed  et 
utilis  Aquiliae  ei  dabitur.  §  1.  si  navicularius  onus  Minturnas  vehendum 
conduxerit,  et,  cum  flumen  Minturnense  navis  ea  subire  non  posset,  in 
aliam  navem  merces  transtulerit,  eaque  navis  in  ostio  fluminis  perierit, 
tenetur  primus  navicularius.  Labeo,  si,  culpa  caret,  non  teneri  ait. 
ceterum,  si  vel  invito  domino  fecit,  vel  quo  non  debuit  tempore,  aut  si 
minus  idoneae  navi,  tunc  ex  locato  agendum.  §.  2.  si  magister  navis 
sine  gubernatore  in  flumen  navem  immiserit,  et  tempestate  orta  tem- 
perare non  potuerit,  et  navem  perdiderit,  vectores  habebunt  adversus 
eum  ex  locato  actionem.  §  3.  si  quis  servum  docendum  conduxerit,  eum- 
que  duxerit  peregre,  et  aut  ab  hostibus  captus  sit,  aut  perierit,  ex  locato 
esse  actionem,  placuit,  si  modo  non  sic  conduxit,  ut  et  peregre  duceret. 
§  4.  item  lulianus  libro  octogesimo  sexto  Digestorum  scripsit,  si  sutor, 
puero  parum  bene  facienti,  forma  calcei  tam  vehementer  cervicem  per- 
cusserit,  ut  ei  oculus  effunderetur,  ex  locato  esse  actionem  patri  eius. 
quamvis  enim  magistris  levis  castigatio  concessa  sit,  tamen  hunc  modum 
non  tenuisse.  sed  et  de  Aquilia  supra  diximus.  iniuriarum  autem 
actionem  competere  lulianus  negat,  quia  non  iniuriae  faciendae  causa 
hoc  fecerit,  sed  praecipiendi.  §  5.  si  gemma  includenda  aut  insculpenda 
data  sit,  eaque  fracta  sit,  si  quidem  vitio  materiae  factum  sit,  non  erit 
ex  locato  actio,  si  imperitia  f acientis,  erit.  huic  sententiae  addendum 
est,  nisi  periculum  quoque  in  se  artifex  receperat.  tunc  enim,  etsi  vitio 
materiae  id  evenit,  erit  ex  locato  actio.  §  6.  si  fullo  vestimenta  polienda 
acceperit,  eaque  mures  roserint,  ex  locato  tenetur,  quia  debuit  ab  hac 
re  cavere.  et  si  pallium  fullo  permutaverit,  et  alii  alterius  dederit,  ex 
locato  actione  tenebitur,  etiamsi  ignarus  fecerit.  §  7.  exercitu  veniente 
migravit  conductor,  deinde  hospitio  milites  fenestras  et  cetera  sustulerunt. 
si  domino  non  denuntiavit,  et  migravit,  ex  locato  tenebitur,  Labeo  autem, 
si  resistere  potuit,  et  non  resistit,  teneri  ait.  quae  sententia  vera  est. 
sed,  et  si  denuntiare  non  potuit,  non  puto  eum  teneri.  §  8.  si  quis 
mensuras  conduxerit,  easque  magistratus  frangi  iusserit,  si  quidem  ini- 
c[uae  fuerunt,  Sabinus  distinguit,  utrum  scit  conductor,  an  non.  si  scit, 
esse  ex  locato  actionem,  si  minus,  non.  quodsi  aequae  sunt,  ita  demum 
eum  teneri,  si  culpa  eius  id  fecit  aedilis.  et  ita  Labeo  et  Mela  scribuut. 
§  9.  duo  rei  locationis  in  solidum  esse  possunt.  §  10.  si  lege  operis  locandi 
comprehensum  esset,  ut,  si  ad  diem  effectum  non  esset,  relocare  id  liceret, 
non  alias  prior  conductor  ex  locato  tenebitur,  quam,  si  eadem  lege  reloca- 
tum  esset.  nee  ante  relocari  id  potest,  quam  dies  effieiendi  praeteriisset. 
§  11.  qui  impleto  tempore  conductionis  remansit  in  conductione,  non 
solum  reconduxisse  videbitur,  sed  etiam  pignora  videntur  durare  obligata. 
sed  hoc   ita   verum   set,   si   non    alius   pro   eo   in   priore   conductione   res 


56  Laiv  Latin 

obligaverat;  huius  euim  iiovus  consensus  erat  necessarius.  eadem  causa 
erit  et,  si  reipublicae  praedia  locata  fuerint.  quod  autem  diximus, 
taeituinitate  utriusque  partis  colonum  reconduxisse  videri  ita  accipiendum 
est,  ut  in  ipso  anno,  quo  tacuerunt,  videantur  eandem  locationera  reno- 
vasse,  non  etiam  in  sequentibus  annis,  et  si  lustrum  forte  ab  initio 
fuerat  conductioni  praestitutum.  sed  et  si  secundo  quoque  anno  post 
finitum  lustrum  nihil  fuerit  contrarium  actum,  eandem  videri  locationem 
in  illo  anno  permansisse.  hoc  enim  ipso,  quo  tacuerunt,  consensisse 
videntur.  et  hoc  deinceps  in  unoquoque  anno  observandum  est.  in 
urbanis  autem  praediis  alio  iure  utimur,  ut,  prout  quisque  habitaverit, 
ita  et  obligetur,  nisi  in  scriptis  certum  tempus  conductioni  comprehensum 
est. 

19. 

(de  lege  FJiodia  de  iactu) 

1.  Paulus.  lege  Ehodia  cavetur,  ut,  si  levandae  navis  gratia  iactus 
mercium  factus  est,  omnium  contributione  sarciatur,  quod  pro  omnibus 
datum  est. 

2.  Idem,  si  laborante  nave  iactus  factus  est,  amissarum  mercium 
domini,  si  merces  vehendas  locaverant,  ex  locato  cum  magistro  navis 
agere  debent.  is  deinde  cum  reliquis,  quorum  merces  salvae  sunt,  ex 
conducto,  ut  detrimentum  pro  portione  communicetur,  agere  potest. 
Servius  quidem  respondit,  ex  locato  agere  cum  magistro  navis  debere,  ut 
ceterorum  vectorum  merces  retineat,  donee  portionem  damni  praestent. 
inimo,  etsi  retineat  merces  magister,  ultro  ex  locato  habiturus  est  actionem 
cum  vectoribus.  quid  enim,  si  vectores  sint,  qui  nullas  sarcinas  habeant? 
plane  commodius  est,  si  sint,  retinere  eas.  at,  si  non  quis  totam  navem 
conduxerit,  ex  conducto  aget,  sicut  vectores,  qui  loca  in  nave  con- 
duxerunt.  aequissimum  enim  est,  commune  detrimentum  fieri  eorum,  qui 
propter  amissas  res  aliorum  consecuti  sunt,  ut  merces  suas  salvas  haberent. 
§  1.  si  conservatis  mercibus  deterior  facta  sit  navis,  aut  si  quid  exarmaverit, 
nulla  facienda  est  collatio,  quia  dissimilis  earum  rerum  causa  sit,  quae 
navis  gratia  parentur,  et  earum,  pro  quibus  mercedem  aliquis  acceperit 
(nam  et  si  faber  incudem  aut  malleum  fregerit,  non  imputaretur  ei,  qui 
locaverit  opus),  sed  si  voluntate  vectorum,  vel  propter  aliquem  metum 
id  detrimentum  factum  sit,  hoc  ipsum  sarciri  oportet.  §  2.  cum  in  eadem 
nave  varia  mercium  genera  complures  mercatores  coegissent,  praetereaque 
multi  vectores,  servi  liberique,  in  ea  navigarent,  tempestate  gravi  orta 
necessario  iactura  facta  erat.  quaesita  deinde  sunt  haec;  an  omnes 
iacturam  praestare  oporteat,  et,  si  qui  tales  merces  imposuissent,  quibus 
navis  non  oneraretur,  velut  gemmas,  margaritas?  et  quae  portio  prae- 
standa  est,  et  an  etiam  pro  liberis  capitibus  dari  oporteat,  et  qua  actione 


Law  Latin  57 

ea  res  expediri  possit?  placuit,  omnes,  quorum  interfuisset  iacturam 
fieri,  eonferre  oportere;  quia  tributum,  ob  id,  observatae  res  deberent. 
itaque  dominum  etiam  navis  pro  portione  obligatum  esse,  iacturae  sum- 
mam  pro  rerum  pretio  distribui  oportet,  corporum  liberorum  aestima- 
tionem  nullam  fieri  posse,  ex  conducto  domiuos  rerum  amissarum  cum 
nauta,  id  est  cum  magistro,  aeturos.  itidem  agitatum  est,  an  etiam 
vestimentorum  cuiusque  et  anulorum  aestimationem  fieri  oporteat'?  et 
omnium  visum  est,  nisi,  si  qua  consumendi  causa  imposita  forent,  quo 
in  numero  essent  cibaria,  eo  magis,  quod,  si  quando  ea  defeeerint  in 
navigationem,  quod  quisque  haberet,  in  commune  conferret.  §  3,  "si  navis 
a  piratis  redempta  sit,  Servius,  Ofilius,  Labeo,  omnes  eonferre  debere 
aiunt;  quod  vero  praedones  abstulerint,  eum  perdere,  cuius  fuerit,  nee 
eonferendum  ei,  qui  suas  nierces  redemerit. 

20. 

{mandati  vel  contra) 

12.  Ulpianus.  §7.  Contrario  iudicio  experiuntur,  qui  mandatum  sus- 
ceperunt,  ut  puta,  qui  rerum  vel  rei  unius  procurationem  susceperunt. 
§  8.  inde  Papinianus  quaerit,  si  patronus  praedium,  quod  emerat,  pro 
quo  pretii  bessem  exsolverat,  iu,sserit  liberto  suo  tradi,  ut  ille  residuum 
pretii  redderet,  deinde,  reddito  pretio  vendenti  fundum,  patrono  libertus 
eonsenserit,  trientis  pretium  an  libertus  possit  repetere?  et  ait,  si 
mandatum  suscepit  initio  libertus,  non  donatum  aceepit,  contrario  iudicio 
posse  eum  pretium  repetere,  quod  deductis  mercedibus,  quas  medio  tem- 
pore percepit,  superest.  quodsi  donationem  patronvis  in  libertum  eontulit, 
videri  et  postea  libertum  patrono  donasse. 

16.  Ulpianus.  si  quis  mihi  mandaverit,  in  meo  aliquiil  facere,  et 
fecero,  quaesitum  est,  an  sit  mandati  actio,  et  ait  Celsus  libro  septimo 
Digestorum,  hoc  respondisse  se,  cum  Aurelius  Quietus  hospiti  suo  medico 
mandasse  diceretur,  ut  in  hortis  eius,  quos  Ravennae  habebat,  in  quos 
omnibus  annis  seeedere  solebat,  sphaeristerium,  et  hypocausta,  et  quae- 
dam  ipsius  valetudini  apta  sua  impensa  faceret,  duducto  igitur,  quanto 
sua  aedificia  pretiosiora  fecisset,  quod  amplius  impendisset,  posse  eum 
mandati  iudicio  persequi. 

21. 

(pro  socio) 
1.  Paulus.     societas  coiri  potest  vel  in  perpetuum,  id  est,  dum  vivunt, 
vel    ad    tempus,    vel    ex    tempore,    vel    sub    condicione.      §  1.  in    societate 
omnium    bonorum    omnes    res,    quae    coeuntium    sunt,    contiiiuo    commuui- 
cantur. 


58  Laiv  Latin 

2.  Gaius.  quia,  licet  specialiter  tra<litio  non  interveniat,  taeita  tameu 
ereditur  iutervenire. 

3.  Paulus.  ea  vero,  quae  in  nomiiiibus  eruiit,  nianent  in  suo  statu, 
sed  actiones  invicem  praestari  debent,  §  1.  cum  specialiter  omnium 
bonorum  societas  coita  est,  tune  et  hereditas,  et  legatum,  et  quod  donatum 
est,  aut  quaqua  ratione  aequisitum,  communioni  acquiretur.  §  2.  de  illo 
quaeritur,  si  ita  societas,  ut,  si  qua  iusta  hereditas  alterutri  obvenerit, 
communis  sit,  quae  sit  iusta  hereditas,  utrum  quae  iure  legitimo  obvenit, 
an  etiam  ea,  quae  testamento?  et  probabilius  est,  ad  legitimam  here- 
ditatem  tantum  hoc  pertinere.  §  3.  societas,  si  dolo  malo,  aut  fraudandi 
causa  coita  sit,  ipso  iure  nullius  momenti  est,  quia  fides  bona  contraria 
est  fraudi  et  dolo. 

4.  Modestinus.  societatem  coire  et  re,  et  verbis,  et  per  nuntium  posse 
nos,  dubium  non  est.  §  1.  dissociamur  renuntiatione,  morte,  capitis 
minutione  et  egestate. 

5.  Ulpianus.  societates  contrahuntur  sive  universorum  bonorum,  sive 
negotiationis  alicuius,  sive  vectigalis,  sive  etiam  rei  unius.  §  1.  societas 
autem  coiri  potest  et  valet  etiam  inter  eos,  qui  non  sunt  aequis  facultati- 
bus,  cum  plerumque  pauperior  opera  suppleat,  quantum  ei  per  compara- 
tionem  patrimonii  deest.     donationis  causa  societas  recte  non  contrahitur. 

6.  Pomponius.  si  societatem  mecum  co'ieris  ea  condicione,  ut  partes 
societatis  constitueres,  ad  boni  viri  arbitrium  ea  res  redigenda  est.  et 
conveniens  est  viri  boni  arbitrio,  ut  non  utique  ex  aequis  partibus  socii 
simus,  veluti,  si  alter  plus  operae,  industriae,  pecuniae  in  societatem 
collaturus   sit. 

14.  Ulpianus.  si  convenerit  inter  socios,  ne  intra  certum  tempus  com- 
munis res  dividatur,  non  videtur  convenisse,  ne  societate  abeatur.  quid 
tamen,  si  hoc  convenit,  ne  abeatur,  an  valeat?  eleganter  Pomponius 
scripsit,  frustra  hoc  convenire.  nam,  etsi  non  convenit,  si  tamen 
intempestive  renuntietur  societati,  esse  pro  socio  actionem,  sed,  etsi 
convenit,  ne  intra  certum  tempus  societate  abeatur,  et  ante  tempus 
renuntietur,  potest  rationem  habere  renuntiatio,  nee  tenebitur  pro  socio, 
qui  ideo  renuntiavit,  quia  condicio  quaedam,  qua  societas  erat  coita,  ei 
non  praestatur.  aut  quid,  si  ita  iniuriosus  et  damnosus  socius  sit,  ut 
non  expediat  eum  pati? 

15.  Pomponius.  vel  cpiod  ea  re  frui  non  liceat,  cuius  gratia  negotiatio 
suscepta  sit? 

16.  Ulpianus.  idemque  erit  dicendum,  si  socius  renuntiaverit  societati, 
qui  reipublicae  causa  diu  et  invitus  sit  abfuturus,  quamvis  nonnunquam 
ei  obici  possit,  quia  potuit  et  per  alium  societatem  administrare,  vel 
socio  committer e.  sed  hoc  non  alias,  nisi  valde  sit  idoneus  socius,  aut 
facilis  afuturo  etiam  per  alium  societatis  administratio.  §  1.  qui  igitur 
paciscitur,   ne    dividat,    nisi    aliqua    iusta    ratio    intercedat,    nee    vendere 


Law  Latin  59 

poterit,  ne  alia  ratione  effieiat,  iit  dividatur.  sed  sane  potest  dici,  ven- 
ditionem  quidem  iion  impediri,  sed  exeeptionem  adversus  emptorem  lociun 
habere,  si  ante  dividat,  quam  divideret  is,  qui  vendidit. 

17.  Paulus,  sed  et  soeius,  qui  alienaverit,  contra  pactionem  eonimittit, 
et  tenetur  societatis  aut  eommuni  dividundo  iudicio.  §  1.  si  absenti 
renuntiata  societas  sit,  quoad  is  sciverit,  quod  is  acquisivit,  qui  renuntia- 
vit,  in  commune  redigi  debet,  detrimentum  autem  solius  eius  esse,  qui 
renuntiaverit.  sed  quod  absens  acquisivit,  ad  solum  eum  pertinere,  detri- 
mentum ab  eo  factum  commune  esse.  §  2.  in  societate  autem  coounda 
nihil  attinet  de  renuntiatione  cavere  eundem,  quia  ipso  iure  societatis 
intempestiva  renuntiatio  in  aestimationem  venit. 

22. 

{de  furtis) 

68.  Celsus.  iufitiando  depositum  nemo  facit  furtum.  nee  enim  furtum 
est  ipsa  infitiatio,  licet  prope  furtum  est.  sed  si  possessionem  eius 
apiscatur  intervertendi  causa,  facit  furtum.  nee  refert,  in  digito  habeat 
anulum,  an  dactyliotheca,  quern,  cum  deposito  teneret,  habere  pro  suo 
destinaverit.  §  1.  si  tibi  subreptum  est,  quod,  nisi  die  certa  dedisses, 
poenam  promisisti,  ideoque  sufferre  earn  necesse  fuit,  furti  actione  hoc 
quoque  coaestimabitur.  §  2.  infans  apud  furem  adolevit.  tam  adoles- 
centis  furtum. fecit  ille,  quam  infantis,  et  unum  tamen  furtum  est.  ideo- 
que dupli  tenetur,  quanti  unquam  apud  eum  plurimi  fuit.  nam  quod 
semel  dumtaxat  furti  agi  cum  eo  potest,  quid  refert  propositae  quaes- 
tioni?  quippe,  si  subreptus  furi  foret,  ac  rursus  a  fure  altero  eum 
recuperasset,  etiamsi  duo  furta  fecisset,  non  amplius,  quam  semel  cum 
eo  furti  agi  posse,  nee  dubitaverim,  quin  adolescentis  potius,  quam 
infantis  aestimationem  fieri  oporteret.  et  quid  tam  ridiculum  est,  cpiam, 
meliorem  furis  condicionem  esse,  propter  continuationem  furti  existimare? 
§  3.  cum  servus  inemptus  factus  sit,  non  posse  emptorem  furti  agere  cum 
venditore  ob  id,  cpiod  is  servus  post  emptionem,  antequam  redderetur, 
subripuisset.  §  4.  quod  furi  ipsi  furtum  fecerit  furtivus  servus,  eo 
namine  actionem  cum  domino  furem  habiturum  placet,  ne  facinora  talium 
servorum  non  solum  ipsis  impunitatem,  sed  dominis  quoque  eorum  quae- 
stum  parent,  plerumque  enim  eius  generis  servorum  furtis  peculia  eorun- 
dem  augentur.  §  5.  si  colonus  post  lustrum  conductionis,  anno  amplius, 
fructus  invito  domino  perceperit,  videndum,  ne  messis  et  vindemiae  furti 
cum  eo  agi  possit.  et  mihi  dubium  non  videtur,  quin  fur,  et  si  consump- 
serit  rem  subreptam,  repeti  ea  ab  eo  possit. 

76.  Pomponius.  si  is,  qui  simulabat  se  procuratorem  esse,  effecisset, 
ut  vel  sibi,  vel  cui  me  delegavit,  promitterem,  furti  cum  eo  agere  non 
possum,  quoniam  nullum  corpus  intervenisset,  quod  furandi  animo  con- 
trectaretur. 


60  Law  Latin 

11.  Idem,  qui  re  sibi  eommodata  vel  apud  se  deposita  usus  est  aliter, 
atque  aeeepit,  si  existimavit,  se  non  invito  domino  id  facere,  furti  uon 
tenetur.  sed  nee  depositi  ullo  modo  tenebitur.  commodati  an  teneatur, 
in  culpa  aestimatio  erit,  id  est,  an  non  debuerit  existimare,  id  dominum 
permis,surum.  §  1.  si  quis  alteri  furtum  feeerit,  et  id,  quod  subripuit, 
alius  ab  eo  subripuit,  cum  posteriore  fure  dominus  eius  rei  furti  agere 
potest,  fur  prior  non  potest;  ideo,  quod  domini  interfuit,  non  prioris  furis, 
ut  id,  quod  subreptum  est,  salvum  esset.  haee  Quintus  Mucins  refert,  et 
vera  sunt,  nam  licet,  intersit  furis,  rem  salvam  esse,  quia  condictione 
tenetur,  tamen  cum  eo  is,  cuius  interest,  furti  habet  actionem,  si  honesta 
ex  causa  interest,  nee  utimur  Servii  sententia,  qui  putabat,  si  rei 
subreptae  dominus  nemo  exstaret,  nee  exstiturus  esset,  furem  habere 
furti  actionem,  non  magis  enim  tunc  eius  esse  intelligitur,  qui  lucrum 
facturus  sit.  dominus  igitur  habebit  cum  utroque  furti  actionem,  ita  ut, 
si  cum  altero  furti  actionem  inclioat,  adversus  alterum  nihilomiuus  dui-et; 
sed  et  condictionem,  quia  ex  diversis  factis  tenetur. 


(de  iniiiriis  et  famosis  liheUis) 

5.  Ulpianus.  lex  Cornelia  de  iniuriis  eompetit  ei,  qui  iniuriarum  agere 
volet  ob  eam  rem,  quod  se  pulsatum,  verberatumve,  domumve  suam  vi 
introitam  esse  dicat.  qua  lege  cavetur,  ut  non  iudicet,  qui  ei,  qui  agit, 
gener,  socer,  vitricus,  privignus  sobrinusve  est,  propriusve  eorum  quem- 
quam  ea  cognatione  affinitateve  attinget,  quive  eorum  eius,  parentisve 
cuius  eorum,  patronus  erit.  lex  itaque  Cornelia  ex  tribus  causis  dedit 
actionem:  quod  quis  pulsatus,  verberatusve,  domusve  eius  vi  introita  sit. 
apparet  igitur,  omnem  iniuriam,  quae  manu  fiat,  lege  Cornelia  contineri. 
§  1,  inter  pulsationem  et  verberationem  hoc  interest,  ut  Ofilius  scribit, 
verberare  est,  cum  dolore  caedere,  pulsare,  sine  dolore.  §  2.  domum 
accipere  debemus  non  proprietatem  domus,  sed  domicilium.  quare,  sive 
in  propria  domu  quis  habitaverit,  sive  in  conducto,  vel  gratis,  sive 
hospitio  receptus,  haec  lex  locum  habebit.  §  3.  quid,  si  quis  in  villa 
habitet,  vel  in  hortis?  idem  erit  probandum.  §4.  et  si  dominus  fundum 
locaverit,  inque  eum  impetus  factus  sit,  colonus  aget,  non  dominus. 
§  5.  si  tamen  in  fundum,  qui  per  alienum  domino  colebatur,  introitum 
sit,  Labeo  negat,  esse  actionem  domino  fundi  ex  lege  Cornelia,  quia  non 
possit  ubique  domicilium  habere,  hoc  est  per  omnes  villas  suas.  ego  puto 
ad  omnem  habitationem,  in  qua  paterfamilias  habitat,  pertinere  hanc 
legem,  licet  ibi  quis  domicilium  non  habeat.  ponamus  enim  studiorum 
causa  Romae  agere.  Romae  utique  domicilium  non  habet,  et  tamen 
dicendum  est,  si  vi  domus  eius  introita  fuerit,  Corneliam  locum  habere, 
tantum    igitur    ad    meritoria,    vel    stabula,    non    pertinebit.      ceterum    ad 


Law  Latin  61 

hos  pertinebit,  qui  inhabitant  non  momenti  causa,  licet  ibi  domiciliuni 
non  habeant.  §  6.  illud  quaeritur,  an  pater,  filiofamilias  iniuriam  passo, 
ex  lege  Cornelia  iniuriarum  agere  possit.  et  placuit  non  posse,  deque 
ea  re  inter  omnes  constat,  sed  patri  quidem  praetoria  iniuriarum  actio 
competit,  filio  vero  legis  Corneliae.  §  7,  in  lege  Cornelia  filiusfaniilias 
agere  potest  ex  omni  causa,  nee  cavere  debet  ratam  rem  patrem  habiturum. 
nam  nee  alias  agentem  filium  iniuriarum  ad  cautionem  de  rato  eompellen- 
dum,  lulianus  scribit.  §  8.  hac  lege  permittitur  actori  iusiurandum 
deferre,  ut  reus  iuret,  iniuriam  se  non  fecisse.  sed  Sabinus  in  Assessorio 
etiam  praetores  exemplum  legis  secuturos  ait,  et  ita  res  se  habet.  §  9.  si 
quis  librum  ad  infamiam  alicuius  pertinentem  scripserit,  composuerit, 
ediderit,  dolove  malo  fecerit,  quo  quid  eorum  fieret,  etiamsi  alterius 
nomine  ediderit,  vel  sine  nomine,  uti  de  ea  re  agere  liceret,  et,  si  con- 
demnatus  sit,  qui  id  fecit,  intestabilis  ex  lege  esse  iubetur.  §  10.  eadem 
poena  ex  senatusconsulto  tenetur  etiam  is,  qui  epigrammata  aliudve  quid 
sine  scriptura  in  notam  aliquorum  produxerit,  item,  qui  emendum  venden- 
dumve  curaverit.  §  11.  et  ei,  qui  indicasset,  sive  liber,  sive  servus  sit, 
pro  modo  substantiae  accusatae  personae  aestimatione  iudicis  pretium 
constituitur,  servo  forsitan  et  libertate  praestanda.  quid  enim,  si  publica 
utilitas  ex  hoc  emergit? 

24. 
(de  lege  AquiJia) 

2.  Gains,  lege  Aquilia  capite  primo  cavetur,  ut,  qui  servum  servamve 
alienum  alienamve,  quadrupedem  vel  pecudem  iniuria  occiderit,  quanti 
id  in  eo  anno  plurimi  fuit,  tantum  aes  dare  domino  damnas  esto.  §  1.  et 
infra  deinde  cavetur,  ut  adversus  infitiantem  in  duplum  actio  esset. 
§  2.  ut  igitur  apparet,  servis  nostris  exaequat  quadrupedes,  quae  pecudum 
numero  sunt  et  gregatim  habeutur,  veluti  oves,  caprae,  boves,  equi,  muli, 
asini.  sed,  an  sues  pecudum  appellatione  continentur,  quaeritur.  et  recte 
Labeoni  placet  eontineri.  sed  canis  inter  pecudes  non  est.  longe  magis 
bestiae  in  eo  numero  non  sunt,  veluti  ursi,  leoues,  ])antherae.  elefanti 
autem  et  cameli  quasi  mixti  sunt,  nam  et  iumentorum  oporam  praestant, 
et  natura  eorum  fera  est.     et  ideo  primo  capite  eontineri  eas  oportet. 

5.  Ulpianus.  sed  et  si  quemcunque  alium  ferro  se  petentem  quis 
occiderit,  non  videbitur  iniuria  occidisse.  et,  si  metu  quis  mortis  furem 
occiderit,  non  dubitabitur,  quin  lege  Aquilia  non  teneatur.  sin  autem, 
cum  posset  adprehendere,  maluit  occidere,  magis  est,  ut  iniuria  fecisse 
videatur.  ergo  et  Cornelia  tenebitur.  §  1.  (iniuriam  autem  hie  accipere 
nos  oportet,  non,  quemadmodum  circa  iniuriarum  actionem  contumeliam 
quandam,  sed  quod  non  iure  factum  est,  hoc  est  contra  ius,  id  est,  si  culpa 
quis  occiderit)  et  ideo  interdum  utraque  actio  concurrit,  et  legis  Aquiliae, 


62  Law  Latin 

et  iniuriaruin.  sed  duae  erunt  aestimationes,  alia  damui,  alia  contu- 
meliae.  (igitur  iniuriam  hie  damnum  accipiemus  culpa  datum,  etiam  ab 
eo,  qui  noeere  noluit.)  §  2.  et  ideo  quaerimus,  si  furiosus  damnum  dederit, 
an  legis  Aquiliae  actio  sit?  et  Pegasus  negavit.  quae  enim  in  eo  culpa 
sit,  cum  suae  mentis  non  sit?  et  hoc  est  verissimum;  cessabit  igitur 
Aquiliae  actio,  quemadmodum,  si  quadrupes  damnum  dederit,  Aquilia 
cessat,  aut  si  tegula  cecidei'it.  sed  et  si  infans  damnum  dederit,  idem 
erit  dicendum.  quodsi  impubes  id  fecerit,  Labeo  ait,  quia  furti  tenetur, 
teneri  et  Aquilia  eum;  et  hoc  puto  verum,  si  sit  iam  iniuriae  capax. 
§  3.  si  magister  in  disciplina  vulneraverit  servum  vel  occiderit,  an  Aquilia 
teneatur,  quasi  damnum  iniuria  dederit?  et  lulianus  scribit,  Aquilia 
teneri  eum,  qui  eluscaverat  discipulum  in  disciplina;  multo  magis  igitur 
in  occiso  idem  erit  dicendum.  proponitur  autem  apud  eum  species  talis, 
sutor,  inquit,  puero  discenti,  ingenuo,  filiofamilias,  parum  bene  facienti 
quod  demonstraverit,  forma  calcei  cervicem  percussit,  ut  oculus  puero 
perfunderetur.  dicit  igitur  lulianus,  iniuriarum  quidem  actionem  non 
competere,  quia  non  faciendae  iniuriae  causa  percusserit,  sed  monendi 
et  docendi  causa,  an  ex  locato,  dubitat,  quia  levis  dumtaxat  castigatio 
concessa  est  docenti.  'sed  lege  Aquilia  posse  agi  non  dubito. 

7.  Ulpianus.  qua  actione  patrem  consecuturum  ait,  quod  minus  ex 
operis  filii  sui  propter  vitiatum  oculum  sit  habiturus,  et  impendia,  quae 
pro  eius  curatione  fecerit.  §  1.  occisum  autem  accipere  debemus,  sive 
gladio,  sive  etiam  fuste,  vel  alio  telo,  vel  manibus  Csi  forte  strangulavit 
eum)  vel  calce  petiit,  vel  capite,  vel  qualiter  qualiter.  §  2.  sed  si  quis 
plus  iusto  oneratus  deiecerit  onus,  et  servum  occiderit,  Aquilia  locum 
habet.  fuit  enim  in  ipsius  arbitrio,  ita  se  non  onerare.  nam  et  si  lapsus 
aliquis  servum  alienum  onere  presserit,  Pegasus  ait,  lege  Aquilia  eum 
teneri  ita  demum,  si  vel  plus  iusto  se  oneraverit,  vel  negligentius  per 
lubricum  transierit.  §  3.  proinde,  si  quis  alterius  impulsu  damnum  dederit, 
Proculus  scribit,  neque  eum,  qui  impulit,  teneri,  quia  non  occidit,  neque 
eum,  qui  impulsus  est,  quia  damnum  iniuria  non  dedit;  secundum  quod 
in  factum  actio  erit  danda  in  eum,  qui  impulit.  §  4.  si  quis  in  collucta- 
tione,  vel  in  pancratio,  vel  pugiles,  dum  inter  se  exercentur,  alius  alium 
occiderit,  cessat  Aquilia,  quia  gloriae  causa  et  virtutis,  non  iniuriae 
gratia  videtur  damnum  datum,  hoc  autem  in  servo  non  procedit,  quoniam 
ingenui  solent  certare.  in  filiofamilias  vulnerato  procedit.  plane,  si 
cedentem  vulneraverit,  erit  Aquiliae  locus;  aut  si,  non  in  certai^iine 
servum  occidit,  nisi,  si  domino  committente  hoc  factum  sit.  tunc  enim 
Aquilia  cessat.  §  5.  sed,  si  quis  servum  aegrotum  leviter  percusserit,  et 
is  obierit,  recte  Labeo  dicit,  lege  Aquilia  eum  teneri,  quia  aliud  alii 
mortiferum  esse  solet.  §  6.  Celsus  autem  multum  interesse  dicit,  occiderit, 
an  mortis  causam  praestiterit,  ut,  qui  mortis  causam  praestitit,  non 
Aquilia,  sed  in  factum  actione  teneatur.     unde  affert  eum,  qui  venenum 


Law  Latin  63 

pro  medicamento  dedit,  et  ait,  causam  mortis  praestitisse,  queniailmodum 
eum,  qui  furenti  gladium  porrexit.  nam  nee  hunc  lege  Aquilia  teneri, 
sed  in  factum.  §7.  sed,  si  quis  de  ponte  aliquem  praecipitavit,  Celsus 
ait,  sive  ipso  ictu  perierit,  aut  continuo  submersus  est,  aut  lassatus  vi 
fluminis  victus  perierit,  lege  Aquilia  teneri,  quemadmodum,  si  quis 
puerum  saxo  illisisset.  §  8.  Proeulus  ait,  si  medicus  servum  imperite 
secuerit,  vel  ex  locato,  vel  ex  lege  Aquilia  competere  actionem. 

8.  Gains,  idem  iuris  est,  si  medicamento  perperam  usus  fuerit.  sed 
et  qui  bene  secuerit,  et  dereliquit  curationem,  securus  non  erit,  sed  culpae 
reus  intelligitur,  §  1.  mulionem  quoque,  si  per  imperitiam  impetum 
mularum  retinere  non  potuerit,  si  eae  alienum  hominem  obtriveriut, 
vulgo  dicitur  culpae  nomine  teneri.  idem  dicitur  et,  si  propter  infirmita- 
tem  sustinere  mularum  impetum  non  potuerit.  nee  videtur  iniquum,  si 
infirmitas  culpae  adnumeretur,  cum  affectare  quisque  non  debeat,  in  quo 
vel  intelligit,  vel  intelligere  debet,  infirmitatem  suam  alii  periculosam 
futuram.  idem  iuris  est  in  persona  eius,  qui  impetum  equi,  quo  vehebatur, 
propter  imperitiam  vel  infirmitatem  retinere  non  poterit. 

9.  Ulpianus.  item,  si  obstetrix  medicamentum  dederit,  et  inde  mulier 
perierit,  Labeo  distinguit,  ut,  si  quidem  suis  manibLis  supposuit,  videatur 
occidisse,  sin  vero  dedit,  ut  sibi  mulier  off  err  et,  in  factum  actionem  dan- 
dam,  quae  sententia  vera  est,  magis  enim  causam  mortis  praestitit,  quam 
occidit.  §  1.  si  quis,  per  vim  vel  suasum,  medicamentum  alicui  infudit 
vel  ore,  vel  clystere,  vel  si  eum  unxit  malo  veneno,  lege  Aquilia  eum 
teneri,  cpiemadmodum  obstetrix  supponens  tenetur.  §  2.  si  quis  hominem 
fame  necaverit,  in  factum  actione  teneri,  Neratius  ait.  §  3.  si  servum 
meum  equitautem  coneitato  equo  effeceris  in  flumen  praecipitari,  atque 
ideo  homo  perierit,  in  factum  esse  dandam  actionem,  Ofilius  scribit,  quem- 
admodum, si  servus  mens  ab  alio  in  insidias  deductus  ab  alio  esset  occisus. 

11.  Ulpianus.  item  Mela  scribit,  si  eum  pila  quidam  luderent,  vehe- 
mentius  quis,  pila  percussa,  in  tonsoris  manus  eam  deiecerit,  et  sic  servi, 
quem  tonsor  habebat,  gula  sit  praecisa  adiecto  cultello,  in  quocunque 
eorum  culpa  sit,  eum  lege  Aquilia  teneri.  Proeulus,  in  tonsore  esse 
culpam.  et  sane,  si  ibi  tondebat,  ubi  ex  consuetudine  ludebatur,  vel  ubi 
transitus  frequens  erat,  est,  quod  ei  imputetur.  quamvis  nee  illud  male 
dicatur,  si  in  loco  periculoso  sellam  habenti  tonsori  se  quis  commiserit, 
ipsum  de  se  queri  debere.  §  1.  si  alius  tenuit,  alius  interemit,  is,  qui 
tenuit,  quasi  causam  mortis  praebuit,  in  factum  actione  tenetur.  §  2.  sed 
si  plures  servum  pereusseriut,  utrum  omnes,  quasi  occiderint,  teneantur, 
videamus.  et  si  quidem  apparet,  cuius  ictu  perierit,  ille,  quasi  occiderit, 
tenetur.  quod  si  non  apparet,  omnes,  quasi  occiderint,  teneri  luliauus 
ait.  et  si  cum  uno  agatur,  ceteri  non  liberantur,  nam  ex  lege  Aquilia, 
quod  alius  praestitit,  alium  non  relevat,  cum  sit  poena.     §  3.  Celsus  scribit, 


64  Law  Latin 

si  alius  mortifero  vulnere  pereusserit,  alius  postea  exauimaverit,  priorem 
quidem  non  teneri,  quasi  occiderit,  sed  quasi  vulneraverit,  quia  ex  alio 
vulnere  periit;  posteriorem  teneri,  quia  occidit.  quod  et  Marcello  videtur, 
et  est  j)robabilius.  §  4.  si  plures  trabem  deiecerint,  et  hominem  oppres- 
serint,  aeque  veteribus  placet,  omnes  lege  Aquilia  teneri.  §  5.  item  cum 
eo,  qui  canem  irritaverat,  et  effecerat,  ut  aliquem  morderet,  quamvis  eum 
non  tenuit,  Proculus  respondit,  Aquiliae  actionem  esse,  sed  lulianus 
eum  demum  Aquilia  teneri  ait,  qui  tenuit,  et  effecit,  ut  aliquem  morderet. 
ceterum,  si  non  tenuit,  in  factum  agendum.  §  6.  legis  autem  Aquiliae 
actio  'hero  eompetit,  hoc  est  domino.  §  7.  si  in  eo  homine,  quern  tibi 
redhibiturus  essem,  damnum  iniuria  datum  esset,  lulianus  ait,  legis 
Aquiliae  actionem  mihi  competere,  meque,  cum  coepero  redhibere,  tibi 
restituturum.  §  8.  sed  si  servus  bona  fide  alicui  serviat,  an  ei  eompetit 
Aquiliae  actio?  et  magis  in  factum  actio  erit  danda.  §  9.  eum,  cui  vesti- 
menta  commodata  sunt,  non  posse,  si  scissa  fuerint,  lege  Aquilia  agere 
lulianus  ait,  sed  domino  earn  competere.  §  10.  an  fructuarius  vel  usuarius 
legis  Aquiliae  actionem  haberet,  lulianus  tractat.  et  ego  puto  melius, 
utile  indicium  ex  hac  causa  dandum. 

27.  Idem.  §  9.  si  fornacarius  servus  coloni  ad  fornacem  obdormisset, 
et  villa  fuerit  exusta,  Neratius  scribit,  ex  locato  conventum  praestare 
debere,  si  negligens  in  eligendis  ministeriis  fuit.  ceterum,  si  alius  ignem 
subiecerit  fornaci,  alius  negligenter  custodiverit,  an  tenebitur,  qui  subie- 
cerit?  nam,  qui  custodivit,  nihil  fecit,  qui  recte  ignem  subiecit,  non 
peccavit;  quid  ergo  est?  puto,  utilem  competere  actionem  tarn  in  eum, 
qui  ad  fornacem  obdormivit,  quam  in  eum,  qui  negligenter  custodivit. 
nee  quisquam  dixerit  in  eo,  qui  obdormivit,  rem  eum  humanam  et  natura- 
lem  passum,  cum  deberet  vel  ignem  extinguere,  vel  ita  munire,  ne  evaga- 
retur.  §  10.  si  furnum  secundum  parietem  communem  haberes,  an  damni 
iniuria  tenearis?  et  ait  Proculus,  agi  non  posse,  quia  ne  cum  eo,  qui 
focum  haberet.  et  ideo  aequius  puto,  in  factum  actionem  dandam, 
scilicet,  si  paries  exustus  sit.  sin  autem  nonduni  mihi  damnum  dederis, 
sed  ita  ignem  habeas,  ut  metuam,  ne  mihi  damnum  des,  damni  infecti 
puto  sufiicere  cautionem.  §  11.  Proculus  ait,  cum  coloni  servi  villam 
exussissent,  colonum  vel  ex  locato,  vel  ex  lege  Aquilia  teneri,  ita,  ut 
colonus  possit  servos  noxae  dedere.  et  si  uno  iudicio  res  esset  iudicata, 
altero  amplius  non  agendum,  sed  haec  ita,  si  culpa  colonus  careret. 
ceterum,  si  noxios  servos  habuit,  damni  eum  iniuria  teneri,  cur  tales 
habuerit.  idem  servandum  et  circa  inquilinorum  insulae  personas  scribit; 
quae  sententia  habet  rationem.  §  12.  si,  cum  apes  meae  ad  tuas  advolas- 
sent,  tu  eas  exusseris,  legis  Aquiliae  actionem  competere,  Celsus  ait. 
§  13.  inquit  lex  „ruperif ,  rupisse  verbum  fere  omnes  veteres  sic  intelle- 
xerunt  „corruperit.''  §11.  et  ideo  Celsus  quaerit,  si  lolium  aut  avenani 
in  segetem  alienam  inieceris,  quo  eam  tu  incpiinares,  non  solum  ,,quod  vi 


Law  Latin  65 

aut  clam''  dominum  posse  agere,  vel  si  locatus  fundus  sit,  colonum,  sed 
et  in  factum  agendum,  et,  si  colonus  earn  exercuit,  cavere  eum  debere, 
amplius  non  agi,  scilicet,  ne  dominus  amplius  inquietet.  nam  alia  quae- 
dam  species  damni  est,  ipsum  quid  corrumpere  et  mutare,  ut  lex  Aquilia 
locum  habeat,  alia,  nulla  ipsius  mutatione  applicare  aliud,  cuius  molesta 
separatio  sit.  §  15.  cum  eo  plane,  qui  vinum  spurcavit,  vel  effudit,  vel 
acetum  fecit,  vel  alio  modo  vitiavit,  agi  posse  Aquilia  Celsus  alt,  quia 
etiam  effusum  et  acetum  factum  corrupti  appellatione  continetur. 

52.  Alfenus.  §  1.  tabernarius  in  seniita  noctu  supra  lapidem  lucernam 
posuerat.  quidam  praeteriens  earn  sustulerat,  tabernarius  eum  consecutus 
lucernam  reposcebat,  et  fugientem  retinebat.  ille  flagello,  quod  in  manu 
habebat,  in  quo  dolon  inerat,  verberare  tabernarium  coeperat,  ut  se 
mitteret.  ex  eo  maiore  rixa  facta  tabernarius  ei,  qui  lucernam  sustulerat, 
oculum  effoderat.  consulebat,  num  damnum  iniuria  non  videretur  dedisse, 
quoniam  prior  flagello  percussus  esset?  respondi,  nisi  data  opera  effodisset 
oculum,  non  videri  damnum  iniuria  fecisse,  culpam  enim  penes  eum,  qui 
prior  flagello  percussit,  residere.  sed,  si  ab  eo  non  prior  vapulasset,  sed 
cum  ei  lucernam  eripere  vellet,  rixatus  esset,  tabernarii  culpa  factum 
videri.  §2.  in  clivo  Capitolino  duo  plostra  onusta  mulae  ducebant; 
prioris  plostri  muliones  conversum  plostrum  sublevabant,  quo  facile  mulae 
ducerent.  interim  superius  plostrum  cessim  ire  coepit,  et,  cum  muliones, 
qui  inter  duo  plostra  fuerunt,  e  medio  exrissent,  posterius  plostrum  a 
priore  percussum  retro  redierat  et  puerum  cuiusdam  obtriverat.  dominus 
pueri  consulebat,  cum  quo  se  agere  oporteref?  respondi,  in  causa  ius  esse 
positum.  nam  si  muliones,  qui  superius  plostrum  sustinuissent,  sua  sponte 
se  subduxissent,  et  ideo  factum  esset,  ut  mulae  plostrum  retinere  non 
possent,  atque  onere  ipso  retraherentur,  cum  domino  mularum  nullam 
esse  actionem,  cum  hominibus,  qui  conversum  plostrum  sustinuissent,  lege 
Aquilia  agi  posse,  nam  nihilominus  eum  damnum  dare,  qui,  quod  sustineret, 
mitteret  sua  voluntate,  ut  id  aliquem  feriret  (veluti  si  quis  asellum,  cum 
agitasset,  non  retinuisset,  aequo,  si  quis  ex  manu  telum  aut  aliud  quid 
immisisset,  damnum  iniuria  daret).  sed  si  mulae,  quia  aliquid  reformidas- 
sent,  et  muliones  timore  permoti,  ne  opprimerentur,  plostrum  reliquissent, 
cum  hominibus  actionem  nullam  esse,  cum  domino  mularum  esse,  quodsi 
neque  mulae  neque  homines  in  causa  essent,  sed  mulae  retinere  onus 
nequissent,  aut,  cum  conniterentur,  lapsae  concidissent,  et  ideo  plostrum 
cessim  rediisset,  atque  hi,  quo  conversum  fuisset,  onus  sustinere  nequis- 
sent^—neque  cum  domino  mularum,  neque  cum  hominibus  esse  actionem, 
illud  quidem  certum  esse,  quoque  modo  res  se  haberet,  cum  domino 
posteriorum  mularum  agi  non  posse,  quoniam  non  sua  sponte,  sed  per- 
cus«!ae  retro  rediissent.  §  3.  quidam  boves  vendidit  ea  lege,  uti  daret 
experiendos.  postea  dedit  experiendos.  emptoris  servus  in  experiendo 
percussus  ab  altero  bove  cornu  est;   quaerebatur,  num  venditor  emptori 


66  Law  Latin 

damnum  praestare  deberet?  respond!,  si  emptor  boves  emptos  haberet, 
non  debere  praestare,  sed,  si  non  haberet  emptos,  turn,  si  culpa  liominis 
factum  esset,  ut  a  bove  feriretur,  non  debere  praestari.  si  vitio  bovis, 
debere.  §  4.  cum  pila  complures  luderent,  quidam  ex  his  servulum,  cum 
pilam  percipere  conaretur,  impulit,  servus  cedidit,  et  crus  fregit.  quae- 
rebatur,  an  dominus  servuli  lege  Aquilia  cum  eo,  cuius  impulsu  ceciderat, 
agere  potest?  respondi,  non  posse,  cum  casu  magis,  cpiam  culpa  videretur 
factum. 

25. 

{de  his,  qui  effuderint) 

5.  Ulpianus.  si  vero  plures  diviso  inter  se  cenaculo  habitent,  actio  in 
eum  solum  datur,  qui  inhabitabat  eam  partem,  unde  eflfusum  est.  §  1.  si 
quis  gratuitas  habitationes  dederit  libertis  et  clientibus  vel  suis,  vel 
uxoris,  ipsum  eorum  nomine  teneri,  Trebatius  ait;  quod  verum  est.  idem 
erit  dicendum  et,  si  quis  amicis  suis  modica  hospitiola  distribuerit.  nam 
et,  si  quis  cenaculariam  exercens  ipse  maximam  partem  cenaculi  habeat, 
solus  tenebitur;  sed  si  quis  cenaculariam  exercens  modicum  sibi  hospitium 
retinuerit,  residuum  locaverit  pluribus,  omnes  tenebuntur,  quasi  in  hoc 
cenaculo  habitantes,  unde  deiectum  effusumve  est.  §  2.  interdum  tamen, 
quod  sine  captione  actoris  fiat,  oportebit  praetorem  aequitate  motum  in 
eum  potius  dare  actionem,  ex  cuius  cubiculo  vel  exedra  deiectum  est, 
licet  plures  in  eodem  cenaculo  habitent.  quodsi  ex  mediano  cenaculi 
quid  deiectum  sit,  verius  est,  omnes  teneri.  §  3.  si  horrearius  aliquid 
deiecerit  vel  effuderit,  aut  conductor  apothecae,  vel  qui  in  hoc  dumtaxat 
conductum  locum  habebat,  ut  ibi  opus  faciat,  vel  doceat,  in  factum 
actioni  locus  est,  etiamsi  quis  operantium  deiecerit  vel  effuderit,  vel  si 
quis  discentium.  §  4.  cum  autem  legis  Aquiliae  actione  propter  hoc  quis 
condemnatus  est,  merito  ei,  qui  ob  hoc,  quod  hospes  vel  quis  alius  de 
cenaculo  deiecit,  in  factum  dandam  esse  Labeo  dicit  adversus  deiecto- 
rem;  quod  verum  est.  plane,  si  locaverat  deiectori,  etiam  ex  locato 
habebit  actionem.  §  5.  haec  autem  actio,  quae  competit  de  effusis  et 
deiectis,  perpetua  est,  et  heredi  competit.  in  heredem  vero  non  datur. 
quae  autem  de  eo  competit,  quod  liber  periisse  dicetur,  intra  annum  dum- 
taxat competit.  neque  in  heredem  datur,  neque  heredi  similibusque 
personis,  nam  est  poenalis  et  popularis.  dummodo  sciamus,  ex  pluribus 
desiderantibus  hanc  actionem  ei  potissimum  dari  debere,  cuius  interest, 
vel  qui  affinitate  cognationeve  defunctum  contingat.  sed  si  libero  nocitum 
sit,  ipsi  perpetua  erit  actio,  sed  si  alius  velit  experiri,  annua  erit  haec 
actio,  nee  enim  heredibus  iure  hereditario  competit.  quippe,  quod  in 
corpore  libero  damni  datur,  iure  hereditario  transire  ad  successores  non 
debet,  quasi  non  sit  damnum  pecuniarium,  nam  ex  bono  et  aequo  oritur. 


Law  Latin  67 


26. 
(de  institoria  actione) 

1.  Ulpianus.  aequiim  praetori  visum  est,  sicut  commoda  sentimus  ex 
aetii  institorum,  ita  etiam  obligari  nos  ex  contractibus  ipsorum,  et  con- 
veniri.  sed  non  idem  facit  circa  eum,  qui  institorem  praeposuit,  ut 
experiri  possit.  sed,  si  quidem  servum  proprium  institorem  habuit,  potest 
esse  securus,  acquisitis  sibi  actionibus,  si  autem  vel  alienum  servum, 
vel  etiam  hominem  liberum,  actione  deficietur.  ipsum  tamen  institorem, 
vel  dominum  eius,  convenire  poterit  vel  mandati,  vel  negotiorum  gestorum. 
Marcellus  autem  ait,  debere  dari  actionem  ei,  qui  institorem  praeposuit, 
in  eos,  qui  cum  eo  contraxerint. 

3.  Ulpianus.  institor  appellatus  est  ex  eo,  quod  negotio  gerendo  instet, 
nee  multum  facit,  tabernae  sit  praepositus,  an  cuilibet  alii  negOtiationi. 

5.  Ulpianus.  cuicunque  igitur  negotio  praepositus  sit,  institor  recte 
appellabitur.  §  1.  nam  et  Servius  libro  primo  ad  Brutum  ait,  si  quid 
cum  insulario  gestum  sit,  vel  eo,  quem  quis  aedificio  praeposuit,  vel 
frumento  coemendo,  in  solidum  eum  teneri.  §  2.  Labeo  quoque  scripsit, 
si  quis  pecuniis  faenerandis,  agris  colendis,  mercaturis  redempturisque 
faciendis  praeposuerit,  in  solidum  eum  teneri.  §  3.  sed  et,  si  in  mensa 
habuit  quis  servum  praepositum,  nomine  eius  tenebitur.  §  4.  sed  etiam 
eos  institores  dicendos  placuit,  quibus  vestiarii,  vel  lintearii  dant  vestem 
eircumferendam  et  distrahendam,  quos  vulgo  circitores  appellamus.  §  5. 
sed  et  muliones  quis  proprie  institores  appellet.  §  6.  item  fullonum  et 
sarcinatorum  praepositus,  stabularii  quoque  loco  institorum  habendi  sunt. 
§  7.  sed  et,  si  tabernarius  servum  suum  peregre  mitteret  ad  merces  com- 
j)arandas  et  sibi  mittendas,  loco  institoris  habendum  Labeo  scripsit. 
§  8.  idem  ait,  si  libitinarius  servum  pollinctorem  habuerit,  isque  mortuum 
spoliaverit,  dandam  in  eum  quasi  institoriam  actionem,  quamvis  et  furti, 
et  iniuriarum  actio  competeret.  §  9.  idem  Labeo  ait,  si  quis  pistor 
servum  suum  solitus  fuit  in  certum  locum  mittere  ad  panem  vendendum, 
delude  is  pecunia  accepta  praesenti,  ut  per  dies  singulos  iis  panem  prae- 
staret,  conturbaverit,  dubitari  non  oportet,  quin,  si  permisit,  ei  ita  dari 
summas,  teneri  debeat.  §  10.  sed  et,  cum  fullo  i)eregre  proficiscens 
rogasset,  ut  discipulis  suis,  quibus  tabernam  instructam  tradiderat, 
imperaret,  post  cuius  profectionem  vestimenta  discipulus  accepisset,  et 
fugisset,  fullonem  non  teneri,  si  quasi  procurator  fuit  relictus.  sin  vero 
quasi  institor,  teneri  eum.  plane,  si  affirniaverit  mihi,  recte  me  credere 
operariis  suis,  non  institoria,  sed  ex  locato  tenebitur. 


68  Law  Latin 


27. 

{de  novationibus  et  delegationihus) 

I.  Ulpianus.  novatio  est  prioris  debiti  in  aliam  obligationem,  vel 
civilem  vel  naturalem,  transfusio  atque  translatio,  hoc  est,  cum  ex  prae- 
cedenti  causa  ita  nova  constituatur,  ut  prior  perimatur.  novatio  enim  a 
„novo"  nomen  aceepit,  et  a  „nova''  obligatione.  §1.  illud  non  interest, 
qualis  praecessit  obligatio,  utrum  naturalis,  an  civilis,  an  honoraria,  et 
utrum  verbis,  an  re,  an  consensu,  qualiscunque  igitur  obligatio  sit,  quae 
praecessit,  novari  verbis  potest,  dummodo  sequens  obligatio  aut  civiliter 
teneat,  aut  naturaliter,  ut  puta,  si  pupillus  sine  tutoris  auctoritate 
promiserit. 

14.  Idem,  quoties,  quod  pure  debetur,  novandi  causa  sub  condicione 
promittitur,  non  statim  fit  novatio,  sed  tunc  demum,  cum  condicio 
exstiterit.  et  ideo,  si  forte  Stichus  fuerit  in  obligatione,  et  pendente  con- 
dicione decesserit,  nee  novatio  continget,  quia  non  subest  res  eo  tempore, 
quo  condicio  impletur.  unde  Marcellus,  etsi  post  moram  Stichus  in  con- 
dicionalem  obligationem  deductus,  sit,  purgari  moram,  nee  in  sequentem 
deduei  obligationem,  putat.  §  1.  sed  si,  quod  sub  condicione  debetur, 
pure  quis  novandi  causa  stipuletur,  nee  nunc  quidem  statim  novat,  licet, 
pura  stipulatio  aliquid  egisse  videatur,  sed  tunc  novabit,  cum  exstiterit 
condicio.  etenim  exsistens  condicio  primam  stipulationem  committit, 
commissamque  in  secunda  transfert.  et  ideo,  si  forte  persona  promis- 
soris  pendente  condicione  fuerit  deportata,  Marcellus  scribit,  ne  quidem 
exsistente  condicione  uUam  contingere  novationem,  quoniam  nunc,  cum 
exstitit  condicio,  non  est  persona,  quae  obligetur. 

II.  Ulpianus.  delegare  est  vice  sua  alium  reum  dare  creditori,  vel 
cui  iusserit.  §  1.  fit  autem  delegatio  vel  per  stipulationem,  vel  per  litis 
contestationem. 

QUASI   CONTRACTS 

28. 

{de  negotiis  g  est  is) 

12.  Paulus.  debitor  mens,  qui  mihi  quinquaginta  debebat,  decessit. 
huius  hereditatis  curationem  suscepi,  et  impendi  decern,  deinde  redacta 
ex  venditione  rei  hereditariae  centum  in  area  reposui.  haec  sine  culpa 
mea  perierunt.  quaesitum  est,  an  ab  herede,  qui  quandoque  exstitisset, 
vel  creditam  pecuniam  quinquaginta  petere  possim  vel  decem,  quae 
impendi?  lulianus  scribit,  in  eo  verti  quaestionem,  ut  animadvertamus, 
an  iustam  causam  habuerim  seponendorum  centum,  nam  si  debuerim  et 
mihi    et    ceteris    hereditariis    creditoribus    solvere,    periculum    non    solum 


Law  Latin  69 

sexaginta,  sed  et  reliquonim  quadraginta  me  praestiturum,  decern  tanien, 
quae  impenderim,  retenturum  (id  est,  sola  nonaginta  restituenda).  si  vero 
iusta  causa  fuerit,  propter  quam  integra  centum  custodirentur,  veluti,  si 
periculum  erat,  ne  praedia  in  publicum  committerentur,  non  solum  decern, 
quae  in  hereditaria  negotia  impenderim,  sed  etiam  quinquaginta,  quae 
mihi  debita  sunt,  ab  lierede  me  consequi  posse. 

29. 

{nautae,  caupones,  staltularii  ut  recepta  restituant) 

6.  Paulus.  licet  gratis  navigaveris,  vel  in  caupona  gratis  deverteris, 
non  tamen  in  factum  actiones  tibi  denegabuntur,  si  damnum  iniuria 
passus  es.  §  1.  si  servo  meo  in  nave  vel  in  caupona  utaris,  et  damnum 
mihi  det,  vel  furtum  faciat,  quamquam  et  furti  actio,  et  damni  iniuria 
mecum  sit,  haec  tamen  actio,  quia  in  factum  est,  etiam  servi  mei  nomine 
adversus  te  competit.  item  dicetur  et,  si  communis  sit,  tu  tamen,  quod 
mihi  praestiteris  eius  nomine,  vel  communi  dividundo,  vel  pro  socio 
actione,  aut,  si  partem  eius  vel  totum  conduxisti,  etiam  ex  conducto 
habebis  me  obligatum,  §  2.  sed,  si  damnum  in  eo  datum  sit  ab  alio,  qui 
in  eadem  nave  vel  caupona  est,  cuius  factum  praetor  aestimare  solet,  non 
putat  Pomponius,  eius  nomine  hanc  actionem  utilem  futuram.  §  3.  in 
factum  actione  caupo  tenetur  pro  his,  qui  habitandi  causa  in  caupona 
sunt,  hoc  autem  non  pertinet  ad  eum,  qui  hospitio  repentino  recipitur, 
veluti  viator.  §  4,  possumus  autem  furti,  vel  damni  iniuriae  actione  uti 
cum  nautis,  ut  certi  hominis  factum  arguamus.  sed  una  contenti  esse 
debebimus.  et,  si  cum  exercitore  egerimus,  praestare  ei  debemus  actiones 
nostras,  quamvis  ex  conducto  actio  adversus  eos  competat  exercitori. 
sed,  si  absolutus  sit  exercitor  hac  actione,  deinde  agatur  cum  nauta, 
exceptio  dabitur,  ne  saepius  de  eiusdem  hominis  admisso  quaeratur.  et 
contra,  si  de  admisso  unius  hominis  actum  sit,  deinde  in  factum  actione 
agatur,  exceptio  dabitur. 

30. 
([iudicium]  communi  dividundo) 
14.  Paulus.  in  hoc  iudicium  hoc  venit,  quod  communi  nomine  actum 
est,  aut  agi  debuit  ab  eo,  qui  scit,  se  socium  habere.  §  1.  impendia  autem, 
quae,  dum  proprium  meum  fundum  existimo,  feci  (quae  scilicet,  si  vindi- 
caretur  fundi  pars,  per  exeeptionem  doli  retinere  possem),  an  etiam,  si 
communi  dividundo  iudicio  mecum  agetur,  aequitate  ipsius  iudicii  retinere 
possim,  considerandum  est.  quod  quidem  magis  puto,  quia  bonae  fidei 
iudicium  est  communi  dividundo,  sed  hoc  ita,  si 'mecum  agatur.  ceterum 
si  alienavero  partem  meam,  non  erit,  unde  retinere  possim.  sed  is,  qui 
a  me  emerit,  an  retinere  possit,  videudum  est.     nam  et  si  vindicaretur  ab 


70  Law  Latin 

eo  pars,  impeii<liorinn  nomine,  quae  ego  fecissem,  ita  ut  ego,  poterat 
retentionem  facere.  et  verius  est,  ut  et  in  hac  specie  expensae  retineau- 
tur.  quae  cum  ita  sint,  rectissime  dicitur,  etiam  impendiorum  nomine 
utile  indicium  dari  debere  mihi  in  socium,  etiam  non  manente  rei  com- 
munione.  diversum  est  enim,  cum  quasi  in  rem  meam  impendo,  quae  sit 
aliena,  aut  communis,  hoc  enim  casu,  ubi  quasi  in  rem  meam  impendo, 
tantum  retentionem  liabeo,  quia  neminem  mihi  obligare  volui.  at,  cum 
puto  rem  Titii  esse,  quae  sit  Maevii,  aut  esse  mihi  communem  cum  alio, 
quam  est,  id  ago,  ut  alium  mihi  obligem.  et  sieut  negotiorum  gestorum 
actio  datur  adversus  eum,  cuius  negotia  curavi,  cum  putarem  alterius 
ea  esse,  ita  et  in  proposito.  igitur,  et  si  abalienavero  praedium,  quia  in 
ea  causa  fui,  ut  mihi  actio  dari  deberet,  danda  mihi  erit,  ut  lulianus 
quoque  scribit,  negotiorum  gestorum  actio.  §  2.  si  conveniat,  ne  omnino 
divisio  fiat,  huiusmodi  pactum  nullas  vires  habere  manifestissimum  est. 
sin  autem  intra  certum  tempus,  quod  etiam  ipsius  rei  qualitati  prodest, 
vaJet.  §  3.  si  inter  socios  convenisset,  ne  intra  certum  tempus  societas 
divideretur,  quin  vendere  liceat  ei,  qui  tali  conventione  tenetur,  non  est 
dubium.  quare  emptor  quoque  communi  dividundo  agendo  eadem  exceptione 
summovebitur,  qua  auctor  eius  summoveretur.  §  4.  si  paciscatur  socius, 
ne  partem  suam  petat,  effectu  tollitur  societas. 

31. 

(de  pact  is) 

7.  Ulpianus.  iuris  gentium  conventiones  quaedam  actiones  pariunt, 
quaedam  exceptiones.  §  1.  quae  pariunt  actiones,  in  suo  nomine  non 
stant,  sed  transeunt  in  proprium  nomen  contractus,  ut  emptio,  venditio, 
locatio,  conductio,  societas,  commodatum,  depositum,  et  ceteri  similes 
contractus.  §  2.  sed  et,  si  in  alium  contractum  res  non  transeat,  subsit 
tamen  causa,  eleganter  Aristo  Celso  respondit,  esse  obligationem.  ut 
puta,  dedi  tibi  rem,  ut  mihi  aliam  dares,  dedi,  ut  aliquid  facias,  hoc 
synallagma  esse,  et  hinc  nasci  civilem  obligationem  et  ideo  puto,  recte 
lulianum  a  Mauriciano  reprehensum  in  hoc:  dedi  tibi  Stichum  ut  Pani- 
philum  manumittas.  manumisisti.  evictus  est  Stichus.  lulianus  scribit, 
in  factum  actionem  a  praetore  dandam.  ille  ait,  civilem  incerti  actionem, 
id  est  praescriptis  verbis,  sufficere.  esse  enim  contractum,  quod  Aristo 
synallagma  dicit,  unde  haec  nascitur  actio.  §  3.  si  ob  maleficium,  ne  fiat, 
promissum  sit,  nulla  est  obligatio  ex  hac  conventione.  §4.  sed  cum 
nulla  subest  causa,  propter  conventionem  hie  constat  non  posse  constitui 
obligationem.  igitur  nuda  pactio  obligationem  non  parit,  sed  parit 
exceptionem.  §  5.  quin  immo  interdum  format  ipsam  actionem,  ut  in 
bonae  fidei  iudiciis.  solemus  enim  dicere,  pacta  conventa  inesse  bonae 
fidei  iudiciis.     sed  hoc  sic  accipiendum  est,  ut,  si  quidem  ex  continenti 


Law  Latin  71 

pacta  subsecuta  sunt,  etiam  ex  parte  actoris  insiut.  si  ex  intervallo,  uon 
iuerimt,  nee  valebunt,  si  agat,  ne  ex  pacto  actio  nascatur,  ut  puta,  post 
divortium  convenit,  ne  tempore  statute  dilationis  dos  reddatur,  sed  statim. 
hoe  nou  valebit,  ne  ex  pacto  actio  nascatur.  idem  Marcellus  scribit.  et, 
si  in  tutelae  actione  convenit,  ut  maiores,  quam  statutae  sunt,  usurae 
praestentur,  locum  non  habebit,  ne  ex  pacto  nascatur  actio,  ea  enim 
pacta  insunt,  quae  legem  contractui  dant,  id  est,  quae  in  ingressu  con- 
tractus facta  sunt,  idem  responsum  scio  a  Papiniano,  et,  si  post  emptionem 
ex  intervallo  aliquid  extra  naturam  contractus  conveniat,  ob  banc  causam 
agi  ex  empto  non  posse  propter  eandem  regulam,  ne  ex  i)acto  actio 
nascatur.  quod  et  in  omnibus  bonae  fidei  iudiciis  erit  dicendum.  sed 
ex  parte  rei  locum  habebit  pactum,  quia  solent  et  ea  pacta,  quae  postea 
interponuntur,  parere  exceptiones,  §  6.  adeo  autem  bonae  fidei  indiciis 
exceptiones  postea  factae,  quae  ex  eodem  sunt  contractu,  insunt,  ut 
constet,  in  emptione  ceterisque  bonae  fidei  iudiciis,  re  nondum  secuta, 
posse  abiri  ab  emptione.  si  igitur  in  totum  potest,  cur  non  et  pars  eius 
paetione  mutari  potest?  et  haec  ita  Pomponius  libro  sexto  ad  Edictuni 
scribit:  „quod  cum  est,  etiam  ex  parte  agentis  pactio  locum  habet,  ut 
et  ad  actionem  proficiat  nondum  re  secuta,  eadem  ratione.  nam  si  potest 
tota  res  tolli,  cur  non  et  reformari,  ut  quodammodo  quasi  renovatus  con- 
tractus videatur?''  quod  non  insubtiliter  dici  potest,  uude  illud  aeque 
non  reprobo,  quod  Pomponius  libris  Lectionum  probat,  posse  in  parte 
recedi  pacto  ab  emptione,  quasi  repetita  partis  emptione.  sed  cum  duo 
heredes  emptori  extiterunt,  venditor  cum  altero  pactus  est,  ut  ab  emptione 
recederetur,  ait  lulianus  valere  pactionem,  et  dissolvi  pro  parte  emptionem, 
quoniam  et  ex  alio  contractu  paciscendo  alter  ex  heredibus  acquirere  sibi 
potuit  exceptionem.  utrumque  itaque  recte  placet,  et  quod  lulianus,  et 
quod  Pomponius.  §  7.  ait  praetor  „pacta  conventa,  quae  neque  dolo  malo, 
neque  adversus  leges,  plebiscita,  senatusconsulta,  edicta  principum,  neque 
quo  fraus  cui  eorum  fiat,  facta  erunt,  servabo'^.  §8.  pactorum  quaedam 
in  rem  sunt,  quaedam  in  personam,  in  rem  sunt,  quoties  generaliter 
paciscor,  ne  petam.  in  personam,  quoties,  ne  a  persona  petam,  id  est, 
ne  a  Lucio  Titio  petam.  utrum  autem  in  rem,  an  in  personam  pactum 
factum  est,  non  minus  ex  verbis,  quam  ex  mente  convenientium  aestiman- 
dum  est.  plerumque  enim,  ut  et  Pedius  ait,  persona  pacto  inseritur,  uon 
ut  personale  pactum  fiat,  sed  ut  demonstretur,  cum  quo  pactum  factum 
est.  §9.  „dolo  malo''  ait  praetor,  pactum  se  non  servaturum.  dolus  mains 
fit  calliditate  et  fallaeia,  et,  ut  ait  Pedius,  dolo  malo  pactum  fit,  quotieus 
circumscribendi  alterius  causa  aliud  agitur,  et  aliud  agi  simulatur.  §  10. 
sed  si  fraudandi  causa  pactum  factum  dicatur,  nihil  praetor  adicit.  sed 
eleganter  Labeo  ait,  hoc  aut  iniquum  esse,  aut  supervacuum.  iniquum, 
si,  quod  semel  remisit  creditor  debitori  suo  bona  fide,  iterum  hoc  conetur 
destruere.      supervacuum,    si   deceptus    hoc    fecerit.      inest    enim    dolo    et 


72  Laiv  Latin 

fraus.  §  11.  sive  autem  ab  initio  dolo  malo  pactum  factum  est,  sive  post 
pactum  dolo  malo  aliquid  factum  est,  nocebit  exceptio  propter  haec  verba 
edicti  „neque  fiaf .  §12,  quod  fere  novissima  parte  pactorum  ita  solet 
inseri  „rogavit  Titius,  spopondit  Maevius'%  haec  verba  non  tantum 
pactionis  loco  accipiuntur,  sed  etiam  stipulationis,  ideoque  ex  stipulatu 
nascitur  actio,  nisi  contrarium  specialiter  adprobetur,  quod  non  animo  stipu- 
lantium  hoc  factum  est,  sed  tantum  paciscentium.  §13.  si  paciscar,  ne 
iudicati,  vel  incensarum  aedium  agatur,  hoc  pactum  valet.  §  14.  si  paciscar, 
ne  operis  novi  nuntiationem  exsequar,  quidam  putant,  non  valere  pactionem, 
quasi  in  ea  re  praetoris  iniperium  versetur.  Labeo  autem  distinguit,  ut,  si  ex 
re  familiari  operis  novi  nuntiatio  sit  facta,  liceat  pacisci,  si  de  re  publica,  non 
liceat.  quae  distincto  vera  est.  et  in  ceteris  igitur  omnibus  ad  edictum  prae- 
toris pertinentibus,  quae  non  ad  publicam  laesionem,  sed  ad  rem  familiarem 
respiciunt,  pacisci  licet,  nam  et  de  furto  pacisci  lex  permittit.  §  15.  sed  et, 
si  quis  paciscatur,  ne  depositi  agat,  secundum  Pomponium  valet  pactum, 
item,  si  quis  pactus  sit,  ut  ex  causa  depositi  omne  periculum  praestet, 
Pomponius  ait,  pactionem  valere,  nee  quasi  contra  iuris  formam  factam 
non  esse  servandam.  §  16.  et  generaliter,  quoties  pactum  a  iure  communi 
remotum  est,  servari  hoc  non  oportet;  nee  legari,  nee  iusiurandum  de  hoc 
adactum,  ne  quis  agat,  servandum  Marcellus  libro  secundo  Digestorum 
scribit.  et,  si  stipulatio  sit  interposita  de  his,  pro  quibus  pacisci  non 
licet,  servanda  non  est,  sed  omnimodo  rescindenda. 


E.     FAMILY  AND  PEESOXS 

32. 

(de  postidando) 

1.  Ulpianus.  hunc  titulum  praetor  proposuit  habendae  rationis  causa, 
suaeque  dignitatis  tuendae  et  decoris  sui  causa,  ne  sine  delectu  passim 
apud  se  postuletur.  §  1.  eapropter  tres  fecit  ordines.  nam  quosdam  in 
totum  prohibuit  postulare,  quibusdam  vel  pro  se  permisit,  quibusdam  et 
pro  certis  dumtaxat  personis  et  pro  se  permisit.  §  2.  postulare  autem 
est  desiderium  suum  vel  amici  sui,  in  iure  apud  eum,  qui  iurisdictioni 
praeest,  exponere,  vel  alterius  desiderio  contradicere.  §  3.  initium  autem 
fecit  praetor  ab  his,  qui  in  totum  prohibentur  postulare.  in  quo  edicto 
aut  pueritiam  aut  casum  exeusavit.  pueritiam,  dum  minorem  annis  decern 
et  septem,  qui  eos  non  in  totum  complevit,  prohibet  postulare,  quia 
moderatam  hanc  aetatem  ratus  est  ad  procedendum  in  publicum,  qua 
aetate,  aut  paulo  maiore,  fertur  Nerva  filius  et  publico  de  iure  responsitasse. 
propter  casum,  surdum,  qui  prorsus  non  audit,  prohibet  apud  se  postulare, 
nee  enim  permittendum  ei  postulare,  qui  decretum  praetoris  exaudire  non 
poterat.   quod  etiam  ipsi  erat  periculosum  futurum,  nam  non  exaudito  decreto 


Law  Latin  73 

praetoris,  quasi  non  obtemperasset,  poena  ut  contuiiiax  plecteretur.  §  4.  ait 
praetor  „si  non  habebunt  advocatum,  ego  dabo' ' .  nee  solum  his  personis  banc 
humanitatem  praetor  solet  exhibere  verum  et  si  quis  alius  sit  qui  certis  ex 
causis  vel  ambitione  adversarii  vel  metu  patronum  non  invenit.  §5.  seeundo 
loco  edictum  proponitur  in  eos  qui  „pro  aliis  ne  postulenf  ;  in  quo  edicto 
exeepit  praetor  sexum  et  casum,  item  notavit  personas  in  turpitudine 
notabiles.  sexum,  dum  feminas  prohibet  pro  aliis  postulare.  et  ratio 
quidem  prohibendi,  ne  contra  pudicitiam  sexui  congruentem  alienis  causis 
se  immisceant,  ne  virilibus  officiis  fungantur  mulieres.  origo  vero  intro- 
ducta  est  a  Carfania,  improbissima  femina,  quae  inverecunde  postulans 
et  magistratum  inquietans,  causam  dedit  edicto.  casum,  dum  caecum 
iitrisque  luminibus  orbatum  praetor  repellit.  videlicet,  quod  insignia 
magistratus  videre  et  revereri  non  possit.  refert  etiam  Labeo  Publilium 
caecum,  Asprenatis  Nonii  patrem,  aversa  sella,  a  Bruto  destitutum,  cum 
vellet  postulare.  quamvis  autem  caecus  pro  alio  postulare  non  possit, 
tamen  et  senatorium  ordinem  retinet,  et  iudicandi  officio  fungitur.  num- 
quid  ergo  et  magistratus  gerere  possit  f  sed  de  hoc  deliberabimus.  exstat 
quidem  exemplum  eius,  qui  gessit.  Appius  denique  Claudius  caecus  con- 
siliis  publicis  intererat,  et  in  senatu  severissimam  dixit  sententiam  de 
Pyrrhi  captivis.  sed  melius  est,  ut  dicamus,  retinere  quidem  iam  coeptum 
magistratum  posse,  adspirare  autem  ad  novum  penitus  prohiberi.  idque 
multis  comprobatur  exemplis.  §  6.  removet  autem  a  postulando  pro  aliis 
et  eum,  qui  corpore  suo  muliebria  passus  est.  si  quis  tamen  vi  praedonum 
vel  hostium  strupratus  est,  non  debet  notari,  ut  et  Pomponius  ait.  et  qui 
ca.pitali  crimine  damnatus  est,  non  debet  pro  alio  postulare.  item  sena- 
tusconsulto  etiam  apud  iudices  pedaneos  postulare  prohibetur  calumniae 
publico  iudicio  damnatus.  et  qui  operas  suas,  ut  cum  bestiis  depugnaret, 
locaverit.  bestias  autem  accipere  debemus  ex  feritate  magis,  quam  ex 
animalis  genere,  nam  quid,  si  leo  sit,  sed  mansuetus,  vel  alia  dentata 
bestia  mansueta?  ergo,  qui  locavit,  solus  notatur,  sive  depugnaverit, 
sive  non.  quod  si  depugnaverit,  cum  non  locasset  operas  suas,  non 
tenebitur.  non  enim,  qui  cum  bestiis  depugnavit,  tenebitur,  sed,  qui 
operas  suas  in  hoc  locavit.  denique  eos,  qui  virtutis  ostendendae  causa 
hoc  faciunt  sine  mercede,  non  teneri  aiunt  veteres,  nisi  in  arena  passi 
sunt  se  honorari.  eos  enim  puto  notam  non  evadere.  sed  si  quis  operas 
suas  locaverit,  ut  feras  venetur,  vel  ut  depugnaret  feram,  quae  regioni 
nocet,  extra  arenam,  non  est  notatus.  his  igitur  personis,  quae  non 
virtutis  causa  cum  bestiis  pugnaverunt,  pro  se  praetor  permittit  allegare, 
pro  alio  prohibet.  sed  est  aequissimum,  si  tutelam  vel  curam  huiusmodi 
personae  administreut,  postulare  iis  pro  his,  quorum  curam  gerunt,  con- 
cedi.  qui  adversus  ea  fecisse  monstretur,  et  pro  aliis  interdicta  postula- 
tione  repellitur,  et  pro  aestimatione  iudicis  extra  ordinem  pecuniaria  poena 
multabitur. 


74  Laiv  Latin 

33. 

(de  gradibus  et  adfinibus  et  nominibus  eorum) 

1.  Gains,  gracilis  cognationis  alii  siiperioris  ordinis  sunt,  alii  iufeiioris, 
alii  ex  transverse  sive  a  latere,  superioris  ordinis  sunt  parentes,  inferioris 
liberi,  ex  transverse  sive  a  latere  fratres  et  sorores  liberique  eorum.  §  1. 
sed  superior  quidem  et  inferior  cognatio  a  primo  gradu  ineipit.  ex  trans- 
verso  sive  a  latere  nullus  est  primus  gradus,  et  ideo  ineipit  a  seeundo. 
itaqiie  in  primo  gradu  cognationis  superioris  quidem  et  inferioris  ordinis 
cognati  possunt  concurrere,  ex  transverse  vero  nunquam  eo  gradu  quis- 
quam  concurrere  potest,  at  in  seeundo  et  tertio,  et  deinceps  in  ceteris 
possunt  etiam  ex  transverse  quidam  concurrere  et  cum  superioris  ordinis 
cognatis.  §  2.  sed  admonendi  sumus,  si  quando  de  hereditate  vel  bonerum 
possessione  quaeramus,  non  semper  eos,  qui  eiusdem  gradus  sint,  con- 
currere. §  3.  primo  gradu  sunt  supra  pater,  mater,  infra  filius,  filia. 
§  4.  seeundo  gradu  sunt  supra  avus,  avia,  infra  nepos,  neptis,  ex  trans- 
verse frater,  sorer.  §  5.  tertio  gradu  sunt  supra  proavus,  preavia,  infra 
prenepos,  preneptis,  ex  transverse  fratris  serorisque  filius,  filia,  et  con- 
venienter  patruus,  amita,  avunculus,  matertera.  §  6.  quarto  gradu  sunt 
supra  abavus,  abavia,  infra  abnepos,  abneptis,  ex  transverse  fratris 
serorisque  nepos,  neptis,  et  convenienter  patruus  magnus,  amita  magna 
(id  est  avi  frater  et  sorer),  avunculus  magnus,  matertera  magna  (id  est 
aviae  frater  et  sorer),  item  fratres  patrueles,  sorores  patrueles,  id  est, 
qui  quaeve  ex  duobus  fratribus  pregenerantur;  item  censebrini  conbrinae- 
que  (id  est,  qui  quaeve  ex  duabus  sororibus  nascuntur,  quasi  consororini), 
item  amitini,  amitinae  (id  est,  qui  quaeve  ex  fratre  et  sorer e  propa- 
gantiir).  sed  fere  vulgus  omnes  istes  communi  appellatiene  censebrines 
vocant.  §  7.  quinte  gradu  sunt  supra  atavus,  atavia,  infra  adnepes, 
adneptis,  ex  transverse  fratris  et  sororis  prenepos,  preneptis,  et  con- 
venienter propatruus  et  proamita  (id  est  preavi  frater  et  sorer),  pro- 
avunculus  et  promatertera  (id  est  proaviae  frater  et  soror),  item  fratris 
patruelis,  sororis  patruelis  filius,  filia,  et  similiter  censebrini,  consebrinae; 
item  amitini,  amitinae  filius,  filia,  prepior  sebrine,  prepior  sebrinae  (isti 
sunt  patrui  magni,  amitae  magnae,  avunculi  magni  materterae  magnae 
filius,  filia). 


SYLLABUS    SERIES-CONTINUED 

30.  Outline  of  Lectures  in  General  Science  2.    1912.    Price,  45  cents. 

31.  Economics  119.    The  Care  of  Dependents.    1912.    Price,  80  cents. 

34.  Agricultural    Education.     Lesson    Exercises.      1912.     Price,    2;"i 

cents.  ' 

35.  Home  Economics.    Eecipes.     1912.    Price,  25  cents. 

39.  Contemporary  Political   Questions.     1912.     Price,  50   cents. 
4lA.  Hydraulic  "tables.     1913.     Price,  15  cents. 

45.  Economics  113b.  Labor  Organizations  in  Great  Britain  and  the 
United  States.     1914.     Price,  60  cents.  ^     . 

47.  Agricultural  Chemistry  1.    Application  of  Chemistry  to  Agricul 

ture.     1914.     Price,  30  cents. 

48.  E-conomics  113a.    Labor  Problems.    September,  1914,    Price,  25 

cents. 

51.  Zoology  108.  Embryology.  Laboratory  Exercises.  1914.  Re- 
vised August,  1916.    Price,  25  cents. 

53.  Money  and  Pjanking.  Economics  108.  Revised  August  1916. 
Price  15  cents. 

55.  Economics  118.  The  Control  of  Poverty.  1914.  .^imeographed 
edition,  1916.     Price,  40  cents. 

58.  Education   14.     Social  Aspects  of  the  Liquor   Problem.     1915. 

Price,  75  cents. 

59.  Economics   101.     Economic  and     Commercial    History.       Revised 

August,   1916.      Price,   20   cents. 

GO.  Shakespeare  and  Modern  Prose  and  Nineteenth  Century  Prose. 
English  S15,  S117A  and  S126.    1915.    Price,  10  cents. 

61.  Outline  of  Combined  Courses  in  Pathology,  including:  Bac- 
teriology and  Protozoology.  Lifection  and  Immunity.  Ex- 
perimental Pathology.  Histopathology  and  Morbid  Anatomy. 
1915.     Price,  $1.50. 

65.  Anthropology  1b.  Origin  and  Development  of  Civilization.  1916. 
Price,  15  cents. 

64.  Political  Science  101.  Theory  of  the  State.  ^915.  Price,  75 
cents. 

Cj.  English  2b.  Analysis  of  Milton's  "Paradise  Lost."  1916. 
Price,  15  cents. 

(i9.  Physics  1a.  Lectures  on  Mechanics,  Properties  of  Matter  and 
Heat.     August,  1916.    Price,  30  cents. 

70,  Laboratory  Directions  in  Physiology.    August,  1916.     Price,  $1. 

IContinued  on  fourth  page  of  cover) 


SYLLABUS  SERIES-CONTINUED 

73.  Problems  for  Economics  14a.     August,  1916.     Price,  20  cents. 

74.  Biochemistry.     Eevised,  January,  1917.     Price,  $1. 

75.  Physics  1b.    January,  1917.    Price,  50  cents. 

76.  Anthropology  1b.    Origin  and  Development  of  Civilization.     Re- 

vised January,  1917.     Price,  25  cents. 

77.  Selected  Readings  in   Anthropology.     January,   1917.     Price   35 

cents. 

78.  Political   Science   112^     Legislative   Failure   and   Reform.     1917. 

Price,  10  cents. 

79.  Elementary  Mathematics  for  Prospective  Teachers.     April,  1917. 

Price,  10  cents. 

80.  Jurisprudence  18a.  Problems  in  Commercial  Law.     June,  1917. 

Price,  35  cents. 

81.  Jurisprudence  18b.     Problems  in  Commercial  Law.   'June,  1917. 

Price,  30  cents. 

82.  English  S130,  14,  and  S117a.     Studies  in  American  Literature 

and    Biography,    Modern    Drama,    and    Shakespeare.      June, 
1917.    Price,  25  cents.  *  % 

83.  Anthropology  1a.     August,  1917.     Price,  25  cents. 

84.  Notes  on  Crime  and  Delinquency.    July,  1917.    Price,  50  cents. 

85.  ^Topics  for  Lectures  on  the  Greeks  in  Literature  and  Life.   August, 

1917.     Price,  5  cents. 

86.  The  Short  Story,  Medieval  and  Modern.     August,   1917.     Price, 

35  cents, 

87.  Zoology  1a.     General  Zoology.     August,  1917.     Price,  60  cents. 

88.  Elements  of  Law  Latin.     Latin  L.     August,  1917.     Price,  $1.00. 

89.  Selected  Readings  in   Anthropology.     Series  A.     August,  1917. 

Price,  75  cents. 


URN       CIRCULATION  DEPARTAAENT  3^03 

"  202  Main  Library  °^^  ^      - 


kN  PERIOD  1 
HOME  USE 


ALL  BOOKS  MAY  Bb  RECALLED  AM  t^  7  DAYb 

Tmonth  loans  may  be^enewed  by  ^^^^'^kf  ^^  ^irculatian  Desk 
.onth  loans  '-oy ^e.ec^or,e6  by  bn"PJ"9,l,.  .,„.  ,o  due  da.e 
D„..^>.,^k  nnd  rechorges  may  p  "-     - 


nilg    AS  STAMPED  BElOW 


OCT     U  *'<''l 


\m  ft-T^CKS 


M4tVH.  itSc 


SE^XlW^P^^y^T^  __jiiLj^ 


j£g,jlia_MAH-i-Md80 


X499t- 


FORM  NO.  DD  6,  40m,  6V6 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA,  BhKl^ELEY 
BERKELEY,  CA  94720 


U.C.BERKELEY  LIBRARIES 


CDM7DMDfifi5 


7622f^9 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA  LIBRARY 


